एकाइ ३, पाठ १ हाम्रा राष्ट्रिय सम्पदा
सामाजिक अध्ययन कक्षा १० को एकाइ ३, पाठ १ ("हाम्रा राष्ट्रिय सम्पदा") मा आधारित ४ अङ्कभारका ३० वटा प्रश्न र उत्तरहरू
१. प्रश्न: राष्ट्रिय सम्पदा भनेको के हो ? यसका प्रकारहरू
उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर: हाम्रा पुर्खाबाट प्राप्त राष्ट्रिय महत्त्व बोकेका महत्त्वपूर्ण तथा
संरक्षणयोग्य स्थान, वस्तु, कला, संस्कृति र प्राकृतिक स्थललाई राष्ट्रिय सम्पदा भनिन्छ । यसलाई
मुख्यतया तीन प्रकारमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ:
१. सांस्कृतिक सम्पदा: धार्मिक स्थल, भाषा, कला, पहिरन, र जीवनशैली ।
२. प्राकृतिक सम्पदा: हिमाल, पहाड, झरना, ताल, नदी, वनस्पति र वन्यजन्तु ।
३. ऐतिहासिक सम्पदा: पुराना दरबार, गढी र स्मारकहरू ।
२. प्रश्न: मूर्त र अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा बीचको भिन्नता स्पष्ट
पार्नुहोस्।
उत्तर: सांस्कृतिक सम्पदालाई मूर्त र अमूर्त गरी दुई भागमा बाँडिन्छ ।
मूर्त सम्पदा भन्नाले आँखाले देख्न र हातले छुन सकिने भौतिक संरचनाहरू जस्तै: मन्दिर, मस्जिद, गुम्बा, ऐतिहासिक दरबार र
धार्मिक ग्रन्थहरू पर्दछन्।
अमूर्त सम्पदा भन्नाले मानिसमा रहेको ज्ञान र सिपलाई जनाउँछ, जस्तै: संस्कार, चाडपर्व मनाउने
पद्धति, पूजा विधि, लोक नृत्य र परम्परागत खानपान बनाउने तरिका ।
३. प्रश्न: राष्ट्रिय सम्पदाको कुनै चारवटा महत्त्वहरू उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर: राष्ट्रिय सम्पदाका मुख्य महत्त्वहरू निम्न छन्:
१. यसले पुर्खाको ज्ञान, सिप र प्रविधिको जानकारी दिँदै भावी पुस्तामा हस्तान्तरण गर्न सहयोग गर्छ ।
२. यसले स्थानीय तथा राष्ट्रिय पहिचान स्थापित गर्न
मद्दत पुर्याउँछ ।
३. राष्ट्रिय सम्पदाले देशको राष्ट्रिय गौरवमा वृद्धि गर्छ ।
४. यस्ता सम्पदाहरूले पर्यटन प्रवर्द्धन मा टेवा पुर्याई
देशको आर्थिक विकासमा सहयोग गर्छन् ।
४. प्रश्न: पशुपति क्षेत्रलाई विश्व सम्पदा सूचीमा किन समावेश गरिएको हो ? कुनै चार कारण
दिनुहोस्।
उत्तर: पशुपति क्षेत्रलाई सन् १९७९ मा विश्व सम्पदा सूचीमा समावेश गरिनुका कारणहरू
यस प्रकार छन् :
१. यो क्षेत्र बागमती नदीको किनारमा रहेको एक प्राचीन र पवित्र
धार्मिक स्थल हो ।
२. यहाँ पशुपतिनाथको मन्दिरका साथै ८९२ वटा विभिन्न शैलीका मन्दिर, देवालय र
चैत्यहरू रहेका छन्।
३. यस क्षेत्रमा एक हजार भन्दा बढी शिवलिङ्गहरू रहेका छन् ।
४. यसले नेपालको वास्तुकला र धार्मिक सहिष्णुताको उत्कृष्ट नमुना प्रस्तुत
गर्छ ।
५. प्रश्न: स्वयम्भूनाथ स्तुपको विशेषता र यसको धार्मिक महत्त्व चर्चा
गर्नुहोस्।
उत्तर: स्वयम्भूनाथ स्तुप बौद्धमार्गीहरूको महत्त्वपूर्ण धार्मिक स्थल हो र यो
काठमाडौँमा अवस्थित छ । यसका प्रमुख विशेषताहरू निम्न छन्:
१. यसलाई सन् १९७९ मा विश्व सम्पदा सूची मा समावेश गरिएको
हो ।
२. स्वयम्भूको वरिपरि सरस्वतीको मन्दिर र अन्य मठ मन्दिरहरू पनि रहेका छन् ।
३. यो स्थल हिन्दु र बौद्ध धर्मालम्बीहरूबीचको धार्मिक
सहिष्णुता को एक अनुपम उदाहरण हो ।
४. यसले नेपालको प्राचीन बौद्ध कला र संस्कृतिको प्रतिनिधित्व गर्छ ।
६. प्रश्न: चाँगुनारायण मन्दिरको ऐतिहासिक र कलात्मक महत्त्व स्पष्ट
पार्नुहोस्।
उत्तर: चाँगुनारायण मन्दिर भक्तपुर जिल्लामा अवस्थित छ र यो लिच्छवीकालीन
वास्तुकला को उत्कृष्ट नमुना हो ।
१. यो मन्दिर प्यागोडा शैलीमा निर्माण गरिएको छ ।
२. यहाँ लिच्छवीकालीन इतिहासको जीवित स्रोतका रूपमा शिलालेख, ढुङ्गा, काठ र धातुका
कलाकृतिहरू रहेका छन् ।
३. यो मन्दिर नेपालको इतिहास बुझ्नका लागि एक महत्त्वपूर्ण आधार हो ।
४. यसलाई यसको ऐतिहासिक महत्त्वका कारण सन् १९७९ मा विश्व सम्पदा सूचीमा
राखिएको हो ।
७. प्रश्न: काठमाडौँ उपत्यकाका तीनवटा दरबार क्षेत्रहरूको संक्षिप्त परिचय
दिनुहोस्।
उत्तर: काठमाडौँ उपत्यकामा तीनवटा ऐतिहासिक दरबार क्षेत्रहरू छन् :
१. काठमाडौँ दरबार क्षेत्र: यहाँ वसन्तपुर दरबार, हनुमानढोका, र मल्लकालीन
वास्तुकलाका नमुनाहरू देख्न सकिन्छ ।
२. पाटन दरबार क्षेत्र: ललितपुरमा रहेको यस क्षेत्रमा कृष्ण मन्दिर, भिमसेन मन्दिर र
योगनरेन्द्र मल्लको मूर्ति जस्ता महत्त्वपूर्ण सम्पदा छन् ।
३. भक्तपुर दरबार क्षेत्र: यहाँ ५५ झ्याले दरबार, न्यातपोल मन्दिर
र स्वर्णद्वार जस्ता मल्लकालीन कलाका उत्कृष्ट नमुनाहरू रहेका छन् ।
८. प्रश्न: लुम्बिनीको विश्वव्यापी महत्त्वलाई चार बुँदामा प्रस्ट पार्नुहोस्।
उत्तर: लुम्बिनीलाई राष्ट्रिय गौरवको सम्पदा मानिनुका कारणहरू निम्न छन् :
१. यो शान्तिका अग्रदूत गौतम बुद्धको जन्मस्थल हो ।
२. यहाँ अशोक स्तम्भ, मायादेवी मन्दिर र पवित्र पुष्करणी पोखरी रहेका छन् ।
३. विश्वभरका बौद्ध धर्मालम्बीहरूका लागि यो एक पवित्र तीर्थस्थल हो ।
४. यहाँ विभिन्न राष्ट्रहरूले आफ्नै शैलीमा विहार र गुम्बाहरू निर्माण
गरेका छन्, जसले गर्दा लुम्बिनी विश्व समुदायमा परिचित छ ।
९. प्रश्न: चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जलाई प्राकृतिक सम्पदाको रूपमा किन
महत्त्वपूर्ण मानिन्छ?
उत्तर: चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज नेपालको पहिलो राष्ट्रिय निकुञ्ज हो र यसको
महत्त्व निम्न छ :
१. यो ९५२.६३ वर्ग कि.मि. क्षेत्रफलमा फैलिएको छ र सन् १९८४ मा विश्व
सम्पदा सूचीमा समावेश भएको हो ।
२. यहाँ विश्वको दुर्लभ मानिने एकसिङ्गे गैँडा पाइन्छ । ३. यस निकुञ्जमा
हात्ती, पाटेबाघ, भालु, र विभिन्न प्रजातिका चराचुरुङ्गीहरूको संरक्षण गरिएको छ ।
४. यसले नेपालको जैविक विविधता र प्राकृतिक सौन्दर्यलाई विश्वभर चिनाउन
मद्दत गरेको छ ।
१०. प्रश्न: सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्जको परिचय र विशेषताहरू उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर: सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज सोलुखुम्बु जिल्लामा पर्दछ र यसका विशेषताहरू
निम्न छन् :
१. यस निकुञ्ज अन्तर्गत संसारको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा र अन्य उच्च
हिमालहरू पर्दछन् ।
२. यहाँ डाँफे, कस्तुरी मृग, हिउँ चितुवा जस्ता दुर्लभ जीवजन्तु र विभिन्न वनस्पतिहरू पाइन्छन् ।
३. यो निकुञ्ज ११८४ वर्ग कि.मि. क्षेत्रमा फैलिएको छ र सन् १९७९ मा विश्व
सम्पदा सूचीमा सूचीकृत भएको हो ।
४. यस क्षेत्रले नेपालको पर्यटन उद्योग र आर्थिक विकासमा ठुलो टेवा पुर्याएको
छ ।
११. प्रश्न: राष्ट्रिय सम्पदा संरक्षणका लागि के-कस्ता उपायहरू अपनाउन सकिन्छ? कुनै चार सुझाव
दिनुहोस्।
उत्तर: सम्पदा संरक्षणका लागि निम्न उपायहरू अपनाउनु पर्छ :
१. सम्पदा क्षेत्रभित्र र आसपासमा फोहोरमैला नगर्ने र वातावरण स्वच्छ
राख्ने ।
२. सम्पदाको संरक्षणमा स्थानीय व्यक्तिहरूलाई सचेत गराउने र उनीहरूको सक्रिय सहभागिता सुनिश्चित गर्ने ।
३. ऐतिहासिक र सांस्कृतिक सम्पदाको समय-समयमा मर्मत र
जीर्णोद्धार गर्ने ।
४. प्राकृतिक सम्पदाको हकमा वनस्पति र जीवजन्तुको संरक्षणमा विशेष ध्यान
दिने ।
१२. प्रश्न: राष्ट्रिय सम्पदाले पर्यटन प्रवर्द्धनमा कसरी सहयोग पुर्याउँछ?
उत्तर: राष्ट्रिय सम्पदा र पर्यटनबीच गहिरो सम्बन्ध छ :
१. हाम्रा अद्वितीय ऐतिहासिक दरबार, मन्दिर र प्राकृतिक स्थलहरू हेर्न विश्वभरबाट
पर्यटकहरू आउँछन् ।
२. यसबाट वैदेशिक मुद्रा आर्जन भई देशको अर्थतन्त्र मजबुत हुन्छ ।
३. पर्यटकको आगमनले स्थानीय स्तरमा रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना हुन्छन् ।
४. पर्यटकीय गतिविधिले हाम्रा मौलिक कला र संस्कृतिको विश्वव्यापी प्रचार
प्रसारमा मद्दत पुग्छ।
१३. प्रश्न: नेपालका अन्य महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक सम्पदाहरूको सूची तयार
पार्नुहोस्।
उत्तर: विश्व सम्पदा सूचीमा परेका बाहेक नेपालमा धेरै अमूल्य सम्पदाहरू छन् :
१. ताप्लेजुङको पाथीभरा र धरानको बुढासुब्बा ।
२. जनकपुरको जानकी मन्दिर र काभ्रेको पलाञ्चोक भगवती [।
३. गोरखाको गोरखकाली मन्दिर र मुस्ताङको मुक्तिनाथ [।
४. दाङको अम्बिकेश्वरी र सुर्खेतको काँक्रेविहार [।
१४. प्रश्न: प्राकृतिक सम्पदा अन्तर्गत पर्ने प्रमुख ताल र नदीहरूको नाम उल्लेख
गर्नुहोस्।
उत्तर: नेपाल प्राकृतिक सम्पदामा धनी देश हो, यहाँका प्रमुख प्राकृतिक सम्पदाहरू निम्न
हुन् :
१. तालहरू: रारा ताल, फोक्सुन्डो ताल, फेवा ताल र तिलिचो ताल ।
२. नदीहरू: कोसी, गण्डकी र कर्णाली नदीहरू ।
३. यी प्राकृतिक सम्पदाहरूले देशको वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्न र
जलविद्युत एवं सिँचाइमा ठुलो योगदान पुर्याएका छन् ।
१५. प्रश्न: 'हाम्रा सम्पदा हाम्रा पहिचान हुन्', यस भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर: यो भनाइ पूर्ण रूपमा सत्य छ किनकि:
१. सम्पदाले हाम्रा पुर्खाको इतिहास, सभ्यता र गौरव लाई प्रतिविम्बित
गर्छन् ।
२. यसले गर्दा नै नेपाल विश्व मानचित्रमा एक अद्वितीय र सांस्कृतिक रूपमा
धनी राष्ट्रको रूपमा चिनिएको छ ।
३. हाम्रा जातजाति, भाषा, भेषभूषा र चाडपर्वहरूले हाम्रो छुट्टै राष्ट्रिय पहिचान कायम गरेका छन् ।
४. सम्पदाको अभावमा हाम्रो मौलिक अस्तित्व नै सङ्कटमा पर्न सक्छ ।
१६. प्रश्न: सम्पदा संरक्षणमा विद्यार्थीहरूको भूमिका कस्तो हुन सक्छ <
उत्तर: विद्यार्थीहरूले सम्पदा संरक्षणमा निम्न भूमिका खेल्न सक्छन् :
१. आफ्नो गाउँ-ठाउँमा रहेका सम्पदाहरूको महत्त्वबारे जनचेतना फैलाउने ।
२. विद्यालय वा समुदायमा हुने सरसफाइ कार्यक्रम मा सहभागी भई
सम्पदा क्षेत्रलाई स्वच्छ राख्ने ।
३. सम्पदाको मर्मत वा संरक्षण कार्यमा स्थानीय निकायलाई सहयोग पुर्याउने ।
४. शैक्षिक भ्रमणको माध्यमबाट सम्पदाहरूको अध्ययन गरी तिनको प्रचार
प्रसारमा योगदान दिने।
१७. प्रश्न: अमूर्त सम्पदा अन्तर्गत पर्ने विभिन्न जात्राहरूको उदाहरण
दिनुहोस्।
उत्तर: नेपाल सांस्कृतिक सम्पदामा धनी हुनुको एक प्रमुख कारण यहाँका प्रचलित
जात्राहरू हुन् :
१. काठमाडौँमा मनाइने गाईजात्रा र इन्द्रजात्रा ।
२. भक्तपुरको विस्केट जात्रा र पाटनको मछिन्द्रनाथको
जात्रा ।
३. हिमाली क्षेत्रमा मनाइने लोसार र तराईमा मनाइने छठ एवं होरी ।
१८. प्रश्न: सम्पदा संरक्षणमा देखिने मुख्य चुनौतीहरू के-के हुन सक्छन् ?
उत्तर: सम्पदा संरक्षणमा निम्न चुनौतीहरू देखिन्छन् : १. सम्पदा
क्षेत्रमा हुने बढ्दो सहरीकरण र अतिक्रमण।
२. प्रदुषण र फोहोरमैलाका कारण सम्पदाको सौन्दर्यमा ह्रास आउनु ।
३. संरक्षणका लागि आवश्यक बजेट र दक्ष जनशक्तिको अभाव हुनु ।
४. प्राकृतिक प्रकोप (जस्तै: भूकम्प) का कारण भौतिक संरचनाहरू भत्किनु ।
१९. प्रश्न: 'पुर्खाको ज्ञान र सिपको हस्तान्तरण' मा राष्ट्रिय सम्पदाले कसरी सहयोग गर्छ ?
उत्तर: राष्ट्रिय सम्पदाहरू ज्ञानका भण्डार हुन्:
१. हाम्रा मन्दिर र दरबारको निर्माण शैलीले प्राचीन इन्जिनियरिङ र
वास्तुकला को ज्ञान दिन्छ ।
२. अमूर्त सम्पदा (जस्तै: पूजा विधि, लोक नृत्य) ले हाम्रो परम्परागत सिपलाई
जीवन्त राख्छ ।
३. यस्ता सम्पदाको अवलोकन र अध्ययनबाट नयाँ पुस्ताले आफ्नो पुर्खाको
जीवनशैली बुझ्ने मौका पाउँछन् ।
४. यसले गर्दा हाम्रा मौलिक सिपहरू लोप हुन पाउँदैनन् र पुस्तान्तरण
भइरहन्छन् [५१]।
२०. प्रश्न: जैविक विविधता संरक्षणमा राष्ट्रिय सम्पदाको भूमिका चर्चा
गर्नुहोस्।
उत्तर: प्राकृतिक सम्पदाहरू (विशेष गरी निकुञ्ज र आरक्षहरू) ले जैविक विविधता
संरक्षणमा निम्न भूमिका खेल्छन् :
१. यसले दुर्लभ वन्यजन्तु र वनस्पतिको सुरक्षित
बासस्थान सुनिश्चित गर्छ ।
२. पारिस्थितिकीय प्रणाली (Ecosystem) लाई सन्तुलनमा
राख्न मद्दत पुर्याउँछ ।
३. वैज्ञानिक खोज र अनुसन्धानका लागि आधार प्रदान गर्छ ।
४. वातावरण स्वच्छ राखी जलवायु परिवर्तनको असर न्यूनीकरणमा सहयोग गर्छ ।
२१. प्रश्न: भक्तपुर दरबार क्षेत्रका मुख्य आकर्षक सम्पदाहरू के-के हुन् ?
उत्तर: भक्तपुर दरबार क्षेत्र ऐतिहासिक र सांस्कृतिक दृष्टिकोणले निकै धनी छ :
१. यहाँको ५५ झ्याले दरबार र सुनौलो ढोका (स्वर्णद्वार) मुख्य आकर्षण
हुन् ।
२. प्यागोडा शैलीको उत्कृष्ट नमुना न्यातपोल मन्दिर र दत्तात्रय मन्दिर यहाँ रहेका छन् ।
३. सिद्ध पोखरी र रानी पोखरी जस्ता ऐतिहासिक पोखरीहरू पनि यहाँ पाइन्छन् ।
४. यहाँका गल्ली र घरहरूमा मल्लकालीन कलाको प्रभाव स्पष्ट देख्न सकिन्छ ।
२२. प्रश्न: पाटन दरबार क्षेत्रको कलात्मक पक्षको वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर: पाटन (ललितपुर) दरबार क्षेत्र मल्लकालीन कलाको केन्द्र हो :
१. यहाँ ढुङ्गाबाट बनेको प्रसिद्ध कृष्ण मन्दिर छ, जुन शिखर शैलीको
उत्कृष्ट नमुना हो ।
२. भीमसेन मन्दिर, विश्वनाथ मन्दिर र कुम्भेश्वर महादेव यहाँका अन्य महत्त्वपूर्ण स्थल हुन् ।
३. यहाँको दरबार क्षेत्रभित्र सुन्दरी चोक र तुसाहिटी जस्ता मल्लकालीन
ढुङ्गे धाराहरू छन् ।
४. यस क्षेत्रले काठमाडौँ उपत्यकाको प्राचीन कला र सभ्यतालाई झल्काउँछ ।
२३. प्रश्न: बौद्धनाथ महाचैत्यको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्व लेख्नुहोस्।
उत्तर: बौद्धनाथ महाचैत्य काठमाडौँमा अवस्थित एक विशाल र महत्त्वपूर्ण स्तुप हो :
१. यसको निर्माण पाँचौँ शताब्दीमा भएको विश्वास गरिन्छ र यो विश्वकै ठुला
स्तुपहरू मध्ये एक हो।
२. यो क्षेत्र बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको आस्थाको केन्द्र हो र यहाँ धेरै
बौद्ध विहारहरू रहेका छन् ।
३. सन् १९७९ मा यसलाई विश्व सम्पदा सूची मा समावेश गरिएको
थियो ।
४. यहाँको शान्त वातावरण र अद्वितीय बनावटले स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटकलाई
आकर्षित गर्छ ।
२४. प्रश्न: राष्ट्रिय गौरवका सम्पदा संरक्षणमा समुदायको भूमिका कस्तो हुनुपर्छ
?
उत्तर: सम्पदाको दिगो संरक्षणका लागि समुदायको भूमिका अपरिहार्य छ:
१. स्थानीय बासिन्दाले सम्पदा क्षेत्रको नियमित रेखदेख र सरसफाइ मा सक्रियता
देखाउनु पर्छ ।
२. सम्पदालाई हुने भौतिक क्षति वा अतिक्रमण विरुद्ध सामूहिक आवाज उठाउनु
पर्छ ।
३. सम्पदाको महत्त्वबारे नयाँ पुस्तालाई बुझाउने र उनीहरूमा अपनत्वको भावना जागृत गराउनु
पर्छ ।
४. सम्पदा संरक्षणका लागि गठन गरिएका स्थानीय समिति वा कोषहरूमा योगदान
दिनुपर्छ ।
२५. प्रश्न: सम्पदा संरक्षणमा राज्यले गर्नुपर्ने कुनै चारवटा कार्यहरू उल्लेख
गर्नुहोस् ।
उत्तर: राज्यले राष्ट्रिय सम्पदाको रक्षाका लागि निम्न कार्यहरू गर्नुपर्छ:
१. सम्पदा संरक्षणका लागि प्रभावकारी कानुन र नीतिहरू निर्माण गरी
कार्यान्वयन गर्ने ।
२. जिर्ण भएका ऐतिहासिक संरचनाहरूको पुरातात्विक मापदण्ड अनुसार पुनर्निर्माण र
मर्मत गर्ने ।
३. सम्पदा क्षेत्रको सुरक्षाका लागि सुरक्षाकर्मी वा गार्डको व्यवस्था
गर्ने ।
४. सम्पदा संरक्षणका लागि आवश्यक बजेट र स्रोतसाधनको न्यायोचित वितरण गर्ने
।
२६. प्रश्न: नेपालको सांस्कृतिक सम्पदालाई जीवन्त बनाउन हाम्रा चाडपर्वको
भूमिका कस्तो छ ?
उत्तर: हाम्रा चाडपर्वहरूले सांस्कृतिक सम्पदालाई जीवन्त राख्न ठुलो सहयोग गर्छन्:
१. विभिन्न चाडपर्वमा खाइने विशेष परिकार (जस्तै: योमरी, सेलरोटी, खाप्से) ले
हाम्रो खानपानको संस्कृति जोगाउँछ ।
२. चाडपर्वका अवसरमा नाचिने लोक नृत्य र गाइने गीतले
हाम्रो अमूर्त कलालाई जीवन्त राख्छ।
३. जात्रा र पर्वहरूले मानिसहरूलाई एक ठाउँमा भेला गराई सामाजिक सद्भाव र
एकता बलियो बनाउँछन् । ४. यसले हाम्रा प्राचीन परम्परा र रीतिरिवाजलाई भावी पुस्तामा हस्तान्तरण
गर्न मद्दत गर्छ ।
२७. प्रश्न: 'सम्पदाको संरक्षण गर्नु आत्मसम्मानको अनुभूति हो', यसलाई प्रस्ट
पार्नुहोस्।
उत्तर: सम्पदा हाम्रो गौरव र पहिचान हुन्:
१. जब हामी हाम्रा ऐतिहासिक दरबार र मन्दिरहरू सुरक्षित देख्छौँ, तब हामीलाई आफ्ना
पुर्खाको महानतामा गर्व लाग्छ ।
२. यस्ता सम्पदाले गर्दा नै हामी नेपाली हुनुमा गर्व गर्न सक्छौँ ।
३. सम्पदाको विनाश हुनु भनेको हाम्रो आफ्नो इतिहास र पहिचान मेटिनु हो, जसले हाम्रो शिर
निहुराउँछ ।
४. त्यसैले, सम्पदाको रक्षा गरेर हामीले आफ्नो राष्ट्रिय स्वाभिमान र आत्मसम्मान लाई बचाउन सक्छौँ
।
२८. प्रश्न: सम्पदा क्षेत्रभित्र भौतिक संरचना निर्माण गर्दा ध्यान दिनुपर्ने
कुराहरू के-के हुन् ?
उत्तर: सम्पदा क्षेत्रमा नयाँ संरचना बनाउँदा निम्न कुरामा ध्यान दिनुपर्छ:
१. प्राचीन र ऐतिहासिक संरचनाको स्वरूप बिग्रने गरी कुनै पनि नयाँ निर्माण
कार्य गर्नु हुँदैन ।
२. निर्माण सामग्रीहरू वातावरणमैत्री र सम्पदाको मौलिकतासँग मिल्दो
हुनुपर्छ ।
३. सम्पदाको दृश्य अवरोध हुने गरी अग्ला भवन वा टावरहरू निर्माण गर्न पाइँदैन ।
४. पुरातात्विक विभागको स्वीकृति र मापदण्ड पालना गरेर मात्र निर्माण कार्य
अघि बढाउनु पर्छ ।
२९. प्रश्न: ऐतिहासिक गढी र स्मारकहरूको महत्त्व किन छ ?
उत्तर: ऐतिहासिक गढी र स्मारकहरू हाम्रो वीरताको प्रतीक हुन्:
१. यिनले नेपालको एकीकरण र वीर पुर्खाले गरेका सङ्घर्ष को कथा बोकेका
हुन्छन् ।
२. यस्ता स्थलहरूले देशको सैन्य इतिहास र रणनीतिक ज्ञान प्रदान गर्छन् ।
३. यी स्मारकहरूले नयाँ पुस्तामा देशभक्ति र राष्ट्रियता को भावना जागृत
गराउन मद्दत गर्छन् ।
४. यस्ता ऐतिहासिक सम्पदाहरूको संरक्षणले हाम्रो गौरवशाली इतिहासलाई जीवित
राख्छ ।
३०. प्रश्न: राष्ट्रिय सम्पदाको खोज र अध्ययन अनुसन्धानमा कस्तो योगदान पुग्छ ?
उत्तर: राष्ट्रिय सम्पदाहरू अध्ययनका लागि खुला विश्वविद्यालय जस्तै हुन्:
१. यिनले हाम्रा प्राचीन लिपि, भाषा र सामाजिक अवस्थाको बारेमा अध्ययन गर्न
आधार दिन्छन् ।
२. पुरातत्वविद् र इतिहासकारहरूका लागि यस्ता सम्पदाहरू खोजको मुख्य
स्रोत हुन् ।
३. यसबाट हाम्रा पुर्खाले प्रयोग गरेका प्रविधि र ज्ञानको रहस्य पत्ता
लगाउन सकिन्छ ।
४. अध्ययन अनुसन्धानबाट प्राप्त तथ्यहरूले देशको इतिहासलाई अझ बढी स्पष्ट र
विश्वसनीय बनाउन सहयोग गर्छन् ।
एकाइ ३, पाठ २: हाम्रा लोकगीत (४ अङ्कभारका ३० प्रश्नोत्तर)
१. प्रश्न: लोकगीत भनेको के
हो? यसलाई किन 'समुदायको गीत' भनिन्छ?
उत्तर: स्थानीय स्तरमा सिर्जित र सङ्कलित मानिसका सुख, दुःख, पीडा र उमङ्ग जस्ता लोकजीवनका अनुभवहरू समेटिएको सरल र बोधगम्य कलात्मक
अभिव्यक्तिलाई लोकगीत भनिन्छ । यो समाजमा गाइने र एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा
हस्तान्तरण हुँदै जाने भएकाले र यसलाई समाजले नै बचाएको हुनाले यसलाई समुदायको गीत भनिएको हो ।
२. प्रश्न: लोकगीतका कुनै
चारवटा महत्त्वहरू उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर: लोकगीतका चार महत्त्वहरू निम्न छन्:
१. यसले हाम्रो मौलिक पहिचान झल्काउँछ।
२. मानिसलाई मनोरञ्जन प्रदान गर्छ र तनावबाट मुक्त हुन सहयोग गर्छ।
३. पुर्खाको परम्परा र संस्कृतिलाई बचाउन मद्दत गर्छ।
४. यसले सामाजिक एकता कायम राख्न र इतिहासको स्रोतका रूपमा काम गर्छ।
३. प्रश्न: 'लोकगीतहरू उमेर, स्थान र परिवेश अनुसार फरक हुन्छन्', यस भनाइलाई स्पष्ट पार्नुहोस्।
उत्तर: मानिसको रुचि र भोगाइ अनुसार लोकगीतहरू फरक हुन्छन् । वृद्धवृद्धाले गाउने, वयस्क, युवा र बालबालिकाले सुन्ने गीतका लय र शब्दहरू फरक हुन्छन् । त्यस्तै, भौगोलिक परिवेश र क्षेत्रीय बसोबास (जस्तै: हिमाल, पहाड वा तराई) अनुसार पनि गीतका भाका र शैलीहरूमा विविधता पाइन्छ ।
४. प्रश्न: नेपाली लोकगीतले
वर्तमानमा सामना गरिरहेका कुनै चारवटा चुनौतीहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर: लोकगीतका मुख्य चुनौतीहरू निम्न हुन् :
१. लोकगीतको मौलिकतालाई जोगाउन कठिन हुनु।
२. गीतका स्रोत र मनोभावनाको सही सम्बोधन हुन नसक्नु।
३. कलाकारहरू मर्कामा पर्ने गरी हुने बौद्धिक चोरी।
४. युवा पुस्तामा विदेशी गीतप्रतिको बढ्दो मोह र मौलिक संस्कृतिको लोप हुनु।
५. प्रश्न: लोकगीतको
संरक्षणका लागि युवा पुस्ताले के-कस्तो भूमिका खेल्न सक्छन्?
उत्तर: युवा पुस्ताले निम्न भूमिका खेल्न सक्छन् :
१. पुर्खाबाट प्राप्त मौलिक परम्परालाई जोगाउने र सिक्ने।
२. लोकगीतको महत्त्व बुझ्ने र यसको पुस्तान्तरणमा सहयोग गर्ने।
३. लोकगीतका मर्म र भावनाको सम्मान गर्दै शब्द र लयको सही प्रयोग गर्ने।
४. आधुनिकताका नाममा मौलिकता बिगार्न नदिई यसको प्रचार-प्रसार गर्ने।
६. प्रश्न: लोकगीतको
संरक्षणमा विद्यालय र समुदायले कसरी योगदान दिन सक्छन्?
उत्तर: विद्यालय र समुदायले निम्न कार्य गर्न सक्छन् :
१. विद्यालय र समुदायमा हुने सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूमा लोकगीतलाई प्राथमिकता
दिने।
२. लोकगीत सङ्कलक तथा गायकहरूलाई उचित हौसला र सम्मान प्रदान गर्ने।
३. सिर्जनाकर्ताको बौद्धिक सम्पत्ति को संरक्षणमा जोड दिने।
४. उत्सव, पर्व र मेलाहरूमा आफ्नै मौलिक लोकगीत गाउने र सुनाउने वातावरण बनाउने।
७. प्रश्न: तामाङ सेलोको
संक्षिप्त परिचय र यसको विशेषता लेख्नुहोस्।
उत्तर: तामाङ सेलो बागमती प्रदेश लगायत देशका विभिन्न भागमा बसोबास गर्ने तामाङ
जातिले गाउने मौलिक गीत हो। यसका विशेषताहरू:
१. यो गीत 'डम्फु' को तालमा गाइन्छ।
२. यसमा तामाङ समुदायको जीवनशैली र संस्कृति झल्किन्छ।
३. यो गीत उत्सव र मेलाहरूमा सामूहिक रूपमा नाच्दै गाइन्छ।
८. प्रश्न: असारे गीतको
महत्त्व र यसको सन्दर्भ चर्चा गर्नुहोस्।
उत्तर: असार महिनामा खेत रोपाईं गर्ने समयमा खेतालाहरूले गाउने गीतलाई असारे गीत
भनिन्छ ।
१. यसले रोपाईंको थकान मेटाउन र काममा जाँगर भर्न मद्दत गर्छ।
२. यसमा किसानका सुख-दुःख र वर्षातको परिवेश समेटिएको हुन्छ।
३. यो गीतले नेपाली कृषि प्रधान समाजको जीवन्त चित्र प्रस्तुत गर्छ।
९. प्रश्न: तीज गीतले
नेपाली महिलाहरूको सामाजिक अवस्थालाई कसरी चित्रण गर्छ?
उत्तर: तीज गीत विशेष गरी हिन्दु महिलाहरूले तीज पर्वको अवसरमा गाउने गीत हो ।
१. यसमा महिलाहरूले आफ्ना माइतीको सम्झना र पारिवारिक भोगाइहरू व्यक्त गर्छन्।
२. सामाजिक विसङ्गति र महिला अधिकारका आवाजहरू पनि गीतका माध्यमबाट उठाइन्छन्।
३. यो महिलाहरूको भावना साटासाट गर्ने एक सशक्त माध्यम हो।
१०. प्रश्न: पालम गीत कुन
समुदायमा प्रचलित छ र यो कसरी गाइन्छ?
उत्तर: पालम गीत नेपालको पूर्वी पहाडमा बसोबास गर्ने लिम्बु जाति मा प्रचलित छ ।
१. यो गीत विशेष रूपमा धान नाच नाच्ने समयमा युवा-युवतीहरूले गाउने गर्छन्।
२. यसमा प्रश्नोत्तर शैलीमा भावनाहरू व्यक्त गरिन्छ।
३. यसले लिम्बु समुदायको मौलिक संस्कार र परम्परालाई जीवन्त राखेको छ।
११. प्रश्न: लोकगीतलाई 'इतिहासको स्रोत' किन भनिएको हो?
उत्तर: लोकगीतमा सम्बन्धित समयको समाज, रहनसहन, घटना र वीरताका कथाहरू बुनिएका हुन्छन् । पुराना गीतहरूले हाम्रा पुर्खाले
भोगेका परिस्थिति र तत्कालीन सामाजिक अवस्थाको जानकारी दिने भएकाले यसलाई इतिहास
बुझ्ने एक महत्त्वपूर्ण मौलिक स्रोत मानिन्छ ।
१२. प्रश्न: 'बौद्धिक चोरी' ले लोकगीत क्षेत्रमा कसरी असर गरिरहेको छ?
उत्तर: अरूले सिर्जना गरेको मौलिक शब्द वा लयलाई अनुमति बिना आफ्नो भनी प्रयोग गर्नु
बौद्धिक चोरी हो । यसले गर्दा वास्तविक सिर्जनाकर्ता ओझेलमा पर्छन्, उनीहरू आर्थिक रूपमा मर्कामा पर्छन् र लोकगीतको मौलिक स्वरूप नै हराएर जाने
खतरा बढ्छ ।
१३. प्रश्न: होरी गीतको
परिचय र यसले दिने सन्देश उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर: होरी गीत नेपालको पूर्वी तराईमा होली (फागु) को अवसरमा गाइने गीत हो ।
१. यो गीत विशेष गरी राम र सीताको चरित्रमा आधारित भएर गाइन्छ।
२. यसले समाजमा भाइचारा, सद्भाव र खुसीको सन्देश फैलाउँछ।
३. तराईको मिथिला संस्कृति र परम्परालाई यसले उजागर गर्छ।
१४. प्रश्न: परम्परागत
खैँजडी भजनको विशेषता लेख्नुहोस्।
उत्तर: खैँजडी भजन विभिन्न धार्मिक कार्यका अवसरमा गाइने गीत हो ।
१. यसमा एक जनाले भट्याउने र अरूले पछ्याउने (दोहोऱ्याउने) गरिन्छ।
२. यो भजन खैँजडीको तालमा गाइन्छ र यसमा विशेष गरी देवदेवीका स्तुतिहरू
हुन्छन्।
३. यो नेपाली समाजको पुरानो र मौलिक गायन पद्धति हो।
१५. प्रश्न: लोकगीत र लोक
संस्कृति बीचको सम्बन्ध स्पष्ट पार्नुहोस्।
उत्तर: लोकगीत र लोक सङ्गीत लोक संस्कृतिका अभिन्न अङ्ग हुन् । लोक संस्कृतिले समाजको समग्र पहिचान दिन्छ भने लोकगीतले त्यस
संस्कृतिका भोगाइ, मूल्य-मान्यता र परम्परालाई स्वर र लयका माध्यमबाट अभिव्यक्त गर्छ। गीत बिनाको
लोक संस्कृति अधुरो हुन्छ।
१६. प्रश्न: झ्याउरे गीतको
गायन शैली र सन्दर्भ चर्चा गर्नुहोस्।
उत्तर: झ्याउरे गीत पहाडी भेगका गोठालो जाँदा वा घाँस-दाउरा गर्दा गाइने अत्यन्त
लोकप्रिय गीत हो ।
१. यो गीत सरल र माया-प्रेमका भावनाहरूले भरिएको हुन्छ।
२. यो विशेष गरी मादलको तालमा गाइन्छ।
३. यसले ग्रामीण जनजीवनको स्वच्छन्द र प्राकृतिक परिवेशलाई झल्काउँछ।
१७. प्रश्न: 'लोकगीतले समाजको वास्तविकताको प्रतिनिधित्व गर्छ', यसलाई पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर: लोकगीतमा मानिसका दैनिक भोगाइ, सुख, दुःख, रीतिरिवाज र मूल्य-मान्यताको वास्तविक अभिव्यक्ति हुन्छ । यसले समाजमा
विद्यमान अवस्थालाई जस्ताको तस्तै उजागर गर्ने भएकाले यो समाजको ऐना र
वास्तविकताको प्रतिविम्ब हो।
१८. प्रश्न: विदेशी
संस्कृतिको प्रभावले लोकगीतमा कस्तो असर पारेको छ?
उत्तर: विदेशी गीत-सङ्गीतको बढ्दो मोहका कारण नयाँ पुस्ता आफ्ना मौलिक लोकगीतप्रति
उदासीन हुँदै गएका छन् । यसले गर्दा हाम्रा पुराना र मौलिक भाकाहरू लोप हुँदै जाने
र हाम्रो सांस्कृतिक पहिचान नै सङ्कटमा पर्ने खतरा देखिएको छ।
१९. प्रश्न: लोकगीतले कसरी
मनोरञ्जन र मानसिक शान्ति प्रदान गर्छ?
उत्तर: लोकगीतमा आफ्नै माटोको सुगन्ध, सरल शब्द र मन छुने लय हुन्छ । यसले दैनिक कामको थकान मेट्न, मानसिक तनाव र चिन्ताबाट मुक्त हुन र मानिसको मनमा उत्साह र उमङ्ग भर्न मद्दत
गर्छ ।
२०. प्रश्न: लोकगीतको
संरक्षणमा 'सर्जकको सम्मान' किन आवश्यक छ?
उत्तर: सर्जक वा गायकहरूले हाम्रो संस्कृतिलाई जीवित राखेका हुन्छन् । यदि उनीहरूलाई
उचित हौसला, सम्मान र आर्थिक सुरक्षा प्रदान गरियो भने मात्र उनीहरू नयाँ सिर्जनामा
लागिरहन्छन्, जसले गर्दा लोकगीतको परम्परा निरन्तर चलिरहन्छ ।
२१. प्रश्न: 'लोकगीत हाम्रो मौलिक पहिचान हो', यस भनाइलाई चार बुँदामा
प्रस्ट्याउनुहोस्। उत्तर: १. लोकगीतले हाम्रो देशको विविधता र कलालाई विश्वसामु चिनाउँछ । २. यसले हाम्रा पुर्खाको ज्ञान र सिपलाई बोकेको हुन्छ। ३. हाम्रा चाडपर्व र संस्कारहरू लोकगीतसँग जोडिएका छन्। ४. यो नेपालको आफ्नै माटोमा उब्जिएको मौलिक सिर्जना हो ।
२२. प्रश्न: लोकगीतका
माध्यमबाट सामाजिक एकता कसरी कायम हुन्छ? उत्तर: विभिन्न मेला, पर्व र उत्सवहरूमा सामूहिक रूपमा लोकगीत गाउँदा र नाच्दा मानिसहरूबीचको
सम्बन्ध बलियो हुन्छ । यसले जातजाति र समुदायबीच आपसी सद्भाव र मेलमिलाप बढाउँछ, जसले अन्ततः सामाजिक एकतालाई मजबुत बनाउँछ ।
२३. प्रश्न: लोकगीतका
विभिन्न स्वरूपहरू कुन-कुन कुरामा आधारित हुन्छन्? उत्तर: लोकगीतका स्वरूपहरू निम्न कुरामा आधारित हुन्छन् :
१. भौगोलिक क्षेत्र: पहाड, तराई वा हिमालको परिवेश।
२. भोगाइ र अनुभव: मानिसले जीवनमा भोगेका सुख-दुःख।
३. रुचि र उमेर: बालबालिका, युवा वा वृद्धको रोजाइ।
४. अवसर: खेतीपाती, चाडपर्व वा सामाजिक भेला।
२४. प्रश्न: नेपाली
लोकगीतको मौलिकता बचाउन के-कस्ता सुधारहरू आवश्यक छन्?
उत्तर: १. आधुनिक वाद्यवादन प्रयोग गर्दा पनि मौलिक लय र शब्दलाई बिगार्न नहुने ।
२. लोकगीतको वास्तविक मर्म र भावनाको सम्मान गर्ने।
३. नयाँ पुस्तालाई लोकगीतको तालिम र शिक्षा दिने।
४. सञ्चार माध्यमहरूले मौलिक लोकगीतलाई बढी प्राथमिकता दिने।
२५. प्रश्न: लोकगीतमा
प्रयोग हुने शब्द र लयको महत्त्व के छ?
उत्तर: लोकगीतमा प्रयोग हुने शब्दहरू सरल र स्थानीय जनजीवनसँग सम्बन्धित हुन्छन्, जसले गर्दा सबैले सजिलै बुझ्न सक्छन् । यसको विशिष्ट लयले गीतलाई कर्णप्रिय
बनाउनुका साथै समुदायको छुट्टै पहिचान स्थापित गर्न सहयोग गर्छ ।
२६. प्रश्न: 'हाम्रा उत्सव र मेलाहरू लोकगीत बिना अधुरा हुन्छन्', चर्चा गर्नुहोस्।
उत्तर: हाम्रा धेरै चाडपर्व र मेलाहरूमा लोकगीत अभिन्न रूपमा जोडिएका छन् । तीजमा तीज
गीत, रोपाईंमा असारे गीत र होलीमा फागु गीत गाइन्छ। यी गीतहरूले उत्सवमा रौनकता
थप्ने र मानिसहरूलाई भावनात्मक रूपमा जोड्ने काम गर्छन्।
२७. प्रश्न: लोकगीतलाई
अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चिनाउन के गर्नुपर्ला?
उत्तर: १. अन्तर्राष्ट्रिय सांस्कृतिक समारोहहरूमा नेपाली लोकगीत र नृत्यको प्रदर्शन
गर्ने ।
२. आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गरी लोकगीतलाई विश्वव्यापी सञ्चार माध्यममा
पुऱ्याउने।
३. पर्यटकीय स्थलहरूमा लोकगीत र संस्कृतिको प्रस्तुति दिने।
४. लोकगीतको महत्त्वबारे विदेशी भाषाहरूमा पनि जानकारी उपलब्ध गराउने।
२८. प्रश्न: लोकगीत सङ्कलन
र अनुसन्धानको महत्त्व के छ?
उत्तर: धेरै मौलिक गीतहरू सङ्कलनको अभावमा लोप हुने अवस्थामा छन्। अनुसन्धानले गीतको
उत्पत्ति, सन्दर्भ र वास्तविक अर्थ पत्ता लगाउन मद्दत गर्छ, जसले गर्दा ती सम्पदाहरूलाई लिखित वा डिजिटल रूपमा सुरक्षित राख्न र भावी
पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्न सजिलो हुन्छ ।
२९. प्रश्न: 'लोकगीत मानिसको मनोभावना व्यक्त गर्ने माध्यम हो', यसलाई प्रस्ट पार्नुहोस्।
उत्तर: मानिसले प्रत्यक्ष रूपमा अभिव्यक्त गर्न नसकेका आफ्ना भित्री खुसी, दुःख, माया र गुनासाहरू लोकगीतको माध्यमबाट सहजै व्यक्त गर्न सक्छन् । यसले गर्दा
मानिसको मनको बोझ हलुका हुन्छ र भावनाहरूले कलात्मक स्वरूप पाउँछन्।
३०. प्रश्न: लोकगीतको
संरक्षणमा स्थानीय तहको भूमिका कस्तो हुनुपर्छ? उत्तर:
१. स्थानीय लोकगीतको संरक्षणका लागि बजेट र कार्यक्रम तर्जुमा गर्ने।
२. स्थानीय कलाकारहरूको प्रोत्साहनका लागि प्रतियोगिता र सम्मान कार्यक्रम
आयोजना गर्ने।
३. पाठ्यक्रममा स्थानीय लोकगीत र संस्कृतिका विषयवस्तु समावेश गर्ने।
४. लोकगीत संरक्षणका लागि स्थानीय क्लब वा संस्थाहरूलाई सहयोग गर्ने ।
एकाइ ३, पाठ ३ नेपाली लोकबाजामा आधारित ४ अङ्कभारका प्रश्न र उत्तरहरू
१. प्रश्न: नेपाली लोकबाजा
भनेको के हो? यसको संक्षिप्त परिचय दिनुहोस्।
उत्तर: नेपालका विभिन्न भू-भागमा बसोबास गर्ने जातजाति तथा समुदायमा प्रचलित
मौलिक वाद्यवादनका साधनलाई लोकबाजा भनिन्छ । यी बाजाहरूले नेपाली संस्कृतिको
पहिचान बोकेका छन् । यिनलाई बजाउने तरिका फरक-फरक हुन्छन्; कोही फुकेर, कोही रेटेर, कोही ठोकेर त कोही ट्याक-ट्याक पारेर बजाइन्छन् । लोकबाजाहरू स्थानीय स्तरमा
उपलब्ध स्रोतसाधन (जस्तै: काठ, छाला, बाँस, धातु) बाट निर्माण गरिएका हुन्छन् ।
२. प्रश्न: नेपाली
लोकबाजाका कुनै चारवटा महत्त्वहरू उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर: लोकबाजाका महत्त्वहरू निम्न छन् :
• यसले हाम्रो राष्ट्रिय र मौलिक पहिचान कायम गर्न मद्दत गर्दछ।
• लोकगीत र लोकनृत्यलाई सुमधुर र लयबद्ध बनाउन यसको अनिवार्य आवश्यकता पर्दछ।
• विभिन्न जात्रा, पर्व, उत्सव र संस्कारहरूमा रौनकता थप्ने कार्य गर्दछ ।
• यसले हाम्रा पुर्खाको ज्ञान, सिप र परम्परागत प्रविधिलाई जीवन्त राख्छ।
३. प्रश्न: मादलको बनावट र
यसको प्रयोगबारे स्पष्ट पार्नुहोस्।
उत्तर: मादल नेपालको सबैभन्दा प्रचलित र लोकप्रिय लोकबाजा हो ।
• यसको निर्माण काठको ढुङ्ग्रोमा दुवैतिर छालाले मोरेर गरिएको हुन्छ।
• यो हातले ठोकेर वा धाप दिएर बजाइन्छ।
• यसलाई 'नेपाली लोकबाजाको राजा' को रूपमा पनि लिइन्छ किनकि यो प्रायः सबै लोकगीतमा प्रयोग हुन्छ ।
• यो घाँटीमा भिरेर वा कम्मरमा बाँधेर नाच्दै बजाउन सकिन्छ।
४. प्रश्न: सारङ्गी कुन
समुदायको पहिचान हो? यसको विशेषता लेख्नुहोस्।
उत्तर: सारङ्गी विशेष गरी गन्धर्व जाति मा प्रचलित लोकबाजा हो ।
• यो काठबाट बनेको हुन्छ र यसमा तारहरू जडान गरिएका हुन्छन्।
• यो धनु जस्तो साधनले रेटेर बजाइन्छ ।
• यसले अत्यन्तै कारुणिक र सुमधुर धून निकाल्छ।
• विशेष गरी झ्याउरे भाका र दुखद घटनाहरू गाउँदा यसको प्रयोग बढी गरिन्छ ।
५. प्रश्न: पञ्चैबाजा भनेको
के हो? यसमा कुन कुन बाजाहरू पर्दछन्?
उत्तर: नेपाली समाजमा शुभकार्य, विवाह र उत्सवहरूमा सामूहिक रूपमा बजाइने पाँचवटा बाजाहरूको समूहलाई पञ्चैबाजा
भनिन्छ । यसमा निम्न बाजाहरू समावेश हुन्छन्:
• दमाहा, झ्याली (भ्याल्टा), ट्याम्को, ढोलकी र नरसिङ्गा (वा सहनाई) ।
• यो बाजा विशेष गरी दमाई समुदायले बजाउने परम्परा रहेको छ।
• यसले नेपाली मौलिक सङ्गीतको ठुलो हिस्सा ओगटेको छ ।
६. प्रश्न: बाँसुरी र
मुर्चुङ्गा बीचको भिन्नता स्पष्ट पार्नुहोस्।
उत्तर: बाँसुरी र मुर्चुङ्गा दुवै फुकेर बजाइने बाजा भए तापनि यिनका आफ्नै
विशेषता छन् :
• बाँसुरी: यो बाँसको नलीबाट बनेको हुन्छ, जसमा प्वालहरू पारिएका हुन्छन् र मुखले फुकेर औँलाको सहायताले बजाइन्छ ।
• मुर्चुङ्गा: यो फलामको सानो फ्रेममा पातलो जिब्रो जस्तो भाग भएको बाजा हो, जसलाई ओठमा राखेर फुक्दै औँलाले सुस्तरी हिर्काएर बजाइन्छ ।
• बाँसुरी प्रायः सबै क्षेत्रमा प्रचलित छ भने मुर्चुङ्गा विशेष गरी किराँती
समुदायमा बढी लोकप्रिय छ ।
७. प्रश्न: सहनाई र
नरसिङ्गाको विशेषता उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर: यी दुवै पञ्चैबाजा समूहमा पर्ने र फुकेर बजाइने बाजाहरू हुन् :
• सहनाई: यो धातु वा काठबाट बनेको
हुन्छ र ओठले च्यापी फुकेर बजाइन्छ। यसले निकै तिखो र सुमधुर स्वर निकाल्छ ।
• नरसिङ्गा: यो तामाको पाताबाट बनेको
अर्धाकार वा घुमाउरो ठुलो बाजा हो, जसलाई जोडले फुकेर बजाइन्छ।
• यी दुवै बाजाहरू विवाह र विशेष धार्मिक जात्राहरूमा अनिवार्य मानिन्छन्।
८. प्रश्न: लिम्बू जातिमा
प्रचलित 'च्याब्रुङ' र 'धान नाच' को सम्बन्ध चर्चा गर्नुहोस्।
उत्तर: च्याब्रुङ लिम्बू जातिको एक मुख्य लोकबाजा हो, जुन ढोल जस्तै देखिन्छ ।
• यो बाजा विशेष गरी धान नाच नाच्ने समयमा बजाइन्छ ।
• यसलाई कम्मरमा भिरेर दुवै हातले ठोकेर बजाइन्छ।
• यसको तालमा लिम्बू समुदायका युवायुवतीहरू हात समातेर गोलो घेरामा नाच्छन् ।
• यसले लिम्बू जातिको सामाजिक र सांस्कृतिक एकतालाई झल्काउँछ।
९. प्रश्न: 'बिनायो' बाजाको परिचय र यसको महत्त्व लेख्नुहोस्।
उत्तर: बिनायो विशेष गरी किरात (राई/लिम्बू) र शेर्पा समुदायमा प्रचलित सानो
बाजा हो ।
• यो मालिङ्गो वा बाँसको सानो कप्टेरोबाट बनाइन्छ।
• यसको बिचमा एउटा मसिनो जिब्रो काटिएको हुन्छ, जसलाई ओठमा राखेर धागोको
सहायताले तान्दै फुकेर बजाइन्छ ।
• यसले एक प्रकारको गुन्जायमान र मिठो ध्वनि निकाल्छ।
• यसलाई गोठाला जाँदा वा फुर्सदको समयमा मनोरञ्जनका लागि बजाइन्छ।
१०. प्रश्न: नेपाली लोकबाजा
लोप हुने अवस्थामा पुग्नुका कुनै चारवटा कारणहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर: लोकबाजाहरू लोप हुनुका मुख्य कारणहरू निम्न हुन् :
• विदेशी बाजा र सङ्गीत (जस्तै: गितार, ड्रम) प्रतिको बढ्दो आकर्षण।
• नयाँ पुस्ताले आफ्ना मौलिक बाजाहरू सिक्न र बजाउन चासो नदेखाउनु।
• बाजा बनाउने दक्ष कालीगढहरूको अभाव र आवश्यक कच्चा पदार्थको कमी।
• लोकबाजा बजाउने समुदायलाई उचित सम्मान र आर्थिक प्रोत्साहनको अभाव।
११. प्रश्न: लोकबाजा
संरक्षणका लागि स्थानीय तहले के कस्ता कार्यहरू गर्न सक्छन्?
उत्तर: स्थानीय तहले निम्न कार्यहरू गर्न सक्छन् :
• आफ्नो क्षेत्रमा प्रचलित बाजाहरूको पहिचान गरी तिनको सङ्ग्रह र अभिलेखीकरण
गर्ने।
• विद्यालयहरूमा लोकबाजा सम्बन्धी प्रतियोगिता वा तालिम सञ्चालन गर्ने।
• लोकबाजा बनाउने कालीगढ र बजाउने कलाकारहरूलाई आर्थिक सहयोग वा पुरस्कार प्रदान
गर्ने।
• सांस्कृतिक मेला र प्रदर्शनीहरूमा मौलिक बाजाहरूको प्रदर्शनलाई प्राथमिकता
दिने।
१२. प्रश्न: 'नेपाली लोकबाजा नेपालीहरूको पहिचान हो', यस भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर: यो भनाइ पूर्ण रूपमा सत्य छ किनकि :
• प्रत्येक लोकबाजाको सम्बन्ध नेपालका छुट्टाछुट्टै भौगोलिक क्षेत्र र
जातजातिसँग जोडिएको छ।
• यसले हाम्रो पुर्खाको मौलिक सिर्जना र कलालाई विश्वसामु चिनाउँछ।
• हाम्रा संस्कार र संस्कृतिहरू (विवाह, पूजा, मेला) लोकबाजा बिना अधुरा हुन्छन्।
• यसले विविधतामा एकता भएको नेपाली समाजको साझा विशेषतालाई प्रतिविम्बित गर्छ ।
१३. प्रश्न: ड्याङ्ग्रो र
खैँजडीको प्रयोग कुन-कुन सन्दर्भमा गरिन्छ?
उत्तर: ड्याङ्ग्रो र खैँजडी दुवै छालाले महेर बनाइएका बाजाहरू हुन् :
• ड्याङ्ग्रो: यो विशेष गरी
धामी-झाँक्रीहरूले पूजा गर्दा वा मन्त्र पढ्दा बजाउने बाजा हो। यो काठको डन्डीले
ठोकेर बजाइन्छ ।
• खैँजडी: यो विशेष गरी भजन-कीर्तन र
रोइला/बालन नाच्ने समयमा बजाइन्छ ।
• खैँजडीलाई हातले थप्पड दिएर बजाइन्छ भने ड्याङ्ग्रोको एकातर्फ मात्र छाला
हुन्छ र यसको डाँठ हुन्छ। १४. प्रश्न: आर्बाजो र श्रृङ्गनाद बाजाको विशिष्टता के छ?
उत्तर: आर्बाजो र श्रृङ्गनाद नेपालका दुर्लभ बाजाहरू हुन् :
• आर्बाजो: यो गन्धर्व जातिको
सबैभन्दा पुरानो बाजा मानिन्छ, जुन सारङ्गी जस्तै तर बनावटमा केही फरक हुन्छ ।
• श्रृङ्गनाद: यो विशेष गरी जोगी वा
सन्यासीहरूले बजाउने बाजा हो, जुन मृगको सिङबाट बनेको हुन्छ ।
• यी दुवै बाजाहरूले नेपालको विशिष्ट धार्मिक र सामाजिक परम्परालाई जोगाएका छन्।
१५. प्रश्न: 'लोकबाजा, लोकगीत र लोकनृत्य एक अर्काका पूरक हुन्', चर्चा गर्नुहोस्।
उत्तर: लोक संस्कृतिमा गीत, नृत्य र बाजाको त्रिवेणी हुन्छ :
• बाजा बिनाको लोकगीत खल्लो र लयहीन हुन सक्छ।
• लोकबाजाले गीतलाई ताल र नृत्यलाई गति प्रदान गर्छ।
• जब लोकबाजा बज्छ, तब मात्र लोकगीतको मर्म स्पष्ट हुन्छ र नृत्यमा रौनकता आउँछ।
• यी तीनै कुरा मिलेपछि मात्र एक पूर्ण सांस्कृतिक अभिव्यक्ति तयार हुन्छ ।
१६. प्रश्न: ढोलक र दमाहाको
बनावटका बारेमा लेख्नुहोस्।
उत्तर: ढोलक र दमाहा दुवै ठोकेर बजाइने बाजाहरू हुन् :
• ढोलक: यो काठबाट बनेको हुन्छ र यसको दुवै मुखमा छाला मढिएको हुन्छ। यो हातले
ठोकेर बजाइन्छ।
• दमाहा: यो तामाको कचौरा जस्तो भाँडोमा छाला मोरेर बनाइएको हुन्छ। यसलाई एउटा
गजो (डन्डी) ले हानेर बजाइन्छ ।
• दमाहा पञ्चैबाजाको मुख्य अङ्ग हो भने ढोलक विभिन्न लोक नृत्य र सङ्गीतमा
प्रयोग हुन्छ।
१७. प्रश्न: बिनायो र
मुर्चुङ्गा कुन धातु वा वस्तुबाट बन्छन् र कसले बजाउँछन्?
उत्तर: बिनायो बाँस वा मालिङ्गोबाट बन्छ भने मुर्चुङ्गा फलाम वा पित्तल जस्ता
धातुबाट बन्छ ।
• यी बाजाहरू विशेष गरी किरात समुदायका महिलाहरूले बढी प्रयोग गर्छन्।
• यी बाजाहरू आकारमा साना हुन्छन् र सजिलै बोकेर हिँड्न सकिन्छ।
• मेला-पात जाँदा वा मनका भावना साटासाट गर्दा यी बाजाहरूको मधुर धून निकालिन्छ।
१८. प्रश्न: 'काहाल' र 'पुङ' बाजाको परिचय दिनुहोस्।
उत्तर: काहाल: यो तामाको पाताबाट बनेको लामो बाजा हो, जुन विशेष गरी काठमाडौँ उपत्यकाका जात्राहरूमा बजाइन्छ ।
• पुङ: यो तामा वा अन्य धातुबाट बनेको शङ्ख जस्तो देखिने बाजा हो, जुन विशेष गरी शेर्पा र तामाङ समुदायको धार्मिक कार्यमा प्रयोग हुन्छ ।
• यी दुवै बाजाहरू फुकेर बजाइने श्रेणीमा पर्दछन्।
१९. प्रश्न: नेपालको
लुम्बिनी र तराई क्षेत्रमा कुन-कुन लोकबाजाहरू बढी प्रचलित छन्?
उत्तर: तराई र लुम्बिनी क्षेत्रमा विविधतापूर्ण बाजाहरू छन् :
• मिथिला क्षेत्रमा डक्कारी र ढोल निकै प्रचलित छन्।
• यस क्षेत्रमा विवाह र पूजामा सहनाईको व्यापक प्रयोग हुन्छ।
• थारु समुदायमा मादल र झ्यालीको आफ्नै मौलिक स्वरूप र ताल हुन्छ।
• पश्चिम तराईमा मुरली र विभिन्न खालका मुरलीहरू प्रचलित छन् ।
२०. प्रश्न: लोकबाजाको
संरक्षणमा विद्यार्थीहरूले निर्वाह गर्नुपर्ने कुनै चार भूमिका लेख्नुहोस्।
उत्तर: विद्यार्थीहरूले निम्न भूमिका निर्वाह गर्न सक्छन् :
• आफ्नो समुदायमा रहेका लोकबाजाहरूको बारेमा जानकारी सङ्कलन गर्ने र तिनको
महत्त्व बुझ्ने।
• विद्यालयका कार्यक्रमहरूमा आधुनिक सङ्गीतको सट्टा लोकबाजाको प्रयोग गर्न
प्रोत्साहित गर्ने।
• सामाजिक सञ्जालको माध्यमबाट लोकबाजाहरूको फोटो र भिडियो राखेर प्रचार प्रसार
गर्ने।
• लोकबाजा सिक्ने अवसर पाएमा सक्रियतापूर्वक सहभागी हुने।
२१. प्रश्न: गन्धर्वहरूले
सारङ्गी बजाउँदै गाउने गीतले समाजमा के सन्देश दिन्छ?
उत्तर: गन्धर्वहरूले सारङ्गीको धूनसँगै समाजमा घटेका घटना र सन्देशहरू गाउँछन्
:
• यसले समाजमा सचेतना फैलाउने कार्य गर्दछ।
• ऐतिहासिक घटना र वीर पुर्खाहरूको गाथालाई जीवित राख्न मद्दत गर्छ।
• मानिसका सुख-दुःखका कथाहरूलाई सङ्गीतबद्ध गरी भावनात्मक एकता बढाउँछ।
• गन्धर्वहरूको यो परम्परा नेपालको एक महत्त्वपूर्ण सञ्चार माध्यम को रूपमा पनि
चिनिन्छ।
२२. प्रश्न: 'काकुवयन' र 'डक्कारी' बाजाको विशेषता के हो?
उत्तर: काकुवयन: यो नेवार समुदायमा प्रचलित बाजा हो, जसलाई फुकेर बजाइन्छ। यसको स्वर निकै सुमधुर हुन्छ ।
• डक्कारी: यो सारङ्गी जस्तै देखिने तर बनावटमा फरक हुने बाजा हो, जुन विशेष गरी मिथिला क्षेत्र मा प्रचलित छ ।
• यी बाजाहरूले सम्बन्धित क्षेत्रको विशिष्ट सांस्कृतिक पहिचानलाई जोगाएका छन्।
२३. प्रश्न: लोकबाजाको
संरक्षणमा राज्यले गर्नुपर्ने कुनै चारवटा कार्यहरू सुझाव दिनुहोस्।
उत्तर: राज्यले निम्न कार्यहरू गर्नुपर्छ :
• राष्ट्रिय स्तरमा एक लोकबाजा सङ्ग्रहालय को स्थापना र व्यवस्थापन गर्ने।
• लोकबाजा बनाउने कालीगढहरूलाई व्यावसायिक तालिम र सहुलियतपूर्ण ऋण उपलब्ध
गराउने।
• पाठ्यक्रममा लोकबाजा सम्बन्धी विषयवस्तु समावेश गरी नयाँ पुस्तालाई शिक्षित
बनाउने।
• अन्तर्राष्ट्रिय सांस्कृतिक समारोहहरूमा नेपाली लोकबाजाहरूको प्रदर्शनलाई
प्राथमिकता दिने।
२४. प्रश्न: हुड्को र दमाहा
बीचको समानता र भिन्नता के छ?
उत्तर: समानता: दुवै छालाले मढिएका र ठोकेर बजाइने बाजाहरू हुन् ।
• भिन्नता: दमाहा ठुलो कचौरा जस्तो हुन्छ र गजोले बजाइन्छ भने हुड्को डमरु जस्तो
देखिन्छ र काँधमा राखेर हातले बजाइन्छ ।
• हुड्को विशेष गरी सुदूरपश्चिमको हुड्केली नाच मा प्रयोग हुन्छ भने दमाहा
पञ्चैबाजाको अभिन्न अङ्ग हो।
२५. प्रश्न: 'लोकबाजा अध्ययनको एउटा महत्त्वपूर्ण स्रोत हो', यसलाई प्रस्ट पार्नुहोस्।
उत्तर: लोकबाजाबाट निम्न कुराको अध्ययन गर्न सकिन्छ:
• प्राचीन समयको धातु र काष्ठकला को विकास स्तर।
• सम्बन्धित समुदायको जीवनशैली, धर्म र परम्परा।
• ध्वनि विज्ञान र सङ्गीतको विकासक्रम।
• स्थानीय स्तरमा उपलब्ध प्राकृतिक स्रोतको उपयोग गर्ने पुर्खाको ज्ञान।
२६. प्रश्न: तामाङ सेलो र
डम्फु बाजा बीचको सम्बन्ध चर्चा गर्नुहोस्।
उत्तर: तामाङ सेलो गीत र डम्फु बाजा एक अर्काका पर्यायवाची हुन्:
• डम्फु बिना तामाङ सेलोको कल्पना गर्न सकिँदैन।
• डम्फु बाजा काठको गोलो घेरामा एकातर्फ बाख्राको छाला मोरेर बनाइन्छ।
• यसलाई हातले ठोकेर बजाइन्छ र यसको तालमा तामाङ समुदायका मानिसहरू नाच्छन्।
• यो बाजा तामाङ जातिको धार्मिक र सामाजिक उत्सवहरूको मुख्य आकर्षण हो।
२७. प्रश्न: फाकमुक र पुङ
बाजाहरू कुन कुन क्षेत्रमा प्रयोग हुन्छन्?
उत्तर: फाकमुक: यो विशेष गरी किरात समुदायमा प्रचलित फुकेर बजाइने बाजा हो ।
• पुङ: यो हिमाली क्षेत्रका शेर्पा र तामाङ समुदायले गुम्बाहरूमा र धार्मिक
अनुष्ठानहरूमा बजाउने गर्छन्।
• यी बाजाहरूले नेपालको उच्च पहाडी र हिमाली संस्कृतिको प्रतिनिधित्व गर्छन्।
२८. प्रश्न: नेपाली
लोकबाजाको आधुनिक प्रयोगका फाइदा र बेफाइदा लेख्नुहोस्।
उत्तर: फाइदा: आधुनिक वाद्यवादनसँग लोकबाजा मिसाउँदा गीत नयाँ पुस्तामा
लोकप्रिय हुन्छ र विश्वव्यापी पहुँच बढ्छ।
• बेफाइदा: धेरै आधुनिकिकरण गर्दा लोकबाजाको मौलिक धून र मर्म हराउन सक्छ।
• त्यसैले, मौलिकता नबिग्रने गरी मात्र आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गर्नु उचित हुन्छ।
२९. प्रश्न: 'झ्याली' र 'ट्याम्को' को बनावट र प्रयोगबारे लेख्नुहोस्।
उत्तर: यी दुवै पञ्चैबाजा समूहमा पर्छन् :
• झ्याली: यो काँस वा धातुबाट बनेको हुन्छ र दुईवटा पातालाई एकापसमा जुधाएर
(ठोकेर) बजाइन्छ।
• ट्याम्को: यो काठ वा धातुको सानो भाँडोमा छाला मढेर बनाइएको हुन्छ र दुईवटा
साना लठ्ठीले हानेर बजाइन्छ।
• यी बाजाहरूले सङ्गीतमा लय र गति प्रदान गर्छन्।
३०. प्रश्न: लोकबाजाको
संरक्षणका लागि सर्जक र कालीगढलाई किन सम्मान गर्नुपर्छ?
उत्तर: सर्जक र कालीगढहरू हाम्रो संस्कृतिका वास्तविक संरक्षक हुन् :
• यदि कालीगढले बाजा बनाउन छाडे भने भविष्यमा यी बाजाहरू नै लोप हुनेछन्।
• सर्जकहरूले यी बाजा बजाएर यसको परम्परालाई पुस्तान्तरण गरिरहेका छन्।
• उनीहरूलाई उचित सम्मान र जीविकोपार्जनको ग्यारेन्टी गर्दा मात्र उनीहरू यस
क्षेत्रमा टिकिरहन्छन्, जसले गर्दा हाम्रो राष्ट्रिय सम्पदाको रक्षा हुन्छ।
नेपाली
लोकबाजाहरू हाम्रा संस्कृतिका त्यस्ता प्राणवायु हुन्, जसले समाजलाई सङ्गीतको एउटै सुत्रमा उनेका छन्। जसरी एउटा
सुन्दर बगैँचामा विभिन्न रङका फूलहरूले शोभा बढाउँछन्, त्यसरी नै यी विविध बाजाहरूले नेपाली संस्कृतिको
सौन्दर्यलाई पूर्ण बनाएका छन्।
एकाइ ३, पाठ ४ 'हाम्रा लोक तथा शास्त्रीय नृत्य' बाट ४ अङ्कका ३० वटा प्रश्न र तिनका उत्तरहरू
१. लोकनृत्य भनेको के हो? यसको परिचय दिनुहोस् ।
नेपाली मौलिक लोकगीत वा लोक भाकाहरूमा आधारित भएर सुर, ताल र लयमा गरिने अभिनयसहितको प्रस्तुतिलाई लोकनृत्य भनिन्छ । यस्ता नृत्यले हाम्रा
सामाजिक संस्कार, संस्कृति र परम्पराको जगेर्ना गर्ने काम गर्छन् । घाटु, मारुनी र चण्डी नाच लोकनृत्यका केही उदाहरण हुन् । यो नृत्यले मानिसहरूलाई
मनोरञ्जन प्रदान गर्नुका साथै पहिचान पनि दिन्छ ।
२. शास्त्रीय नृत्य भनेको के हो? यसको महत्त्व लेख्नुहोस् ।
विभिन्न धर्मशास्त्र तथा देवीदेवताका चरित्र वर्णन गर्दै गरिने नृत्यलाई शास्त्रीय नृत्य भनिन्छ । यस नृत्यमा
शरीरका विभिन्न अङ्गहरू जस्तै आँखा, औँला, मुख र हातद्वारा भाव व्यक्त गरिन्छ । पञ्चबुद्ध, चर्या र भैरव नृत्य यसका
उदाहरण हुन् । यसले मानिसको धार्मिक आस्था र विश्वासलाई मजबुत र बलियो बनाउँछ ।
३. देउडा नृत्यको विशेषता र प्रचलित क्षेत्रबारे लेख्नुहोस् ।
देउडा नृत्य मुख्यतया नेपालको कर्णाली र सुदूरपश्चिम प्रदेशका पहाडी समुदायमा प्रचलित छ। यसमा सहभागीहरू गोलो घेरामा उभिएर
एकअर्काको हात र कुम जोडेर सामूहिक रूपमा नाच्छन्। देउडा नाच्दा गाइने गीतमा
मानिसका विभिन्न स्वभाव, सुख, दुःख, हर्ष र परिवेशको वर्णन गरिएको हुन्छ। यो नेपालको एक अत्यन्तै लोकप्रिय
लोकनृत्य हो ।
४. मारुनी नाचको परिचय दिनुहोस् ।
मारुनी नाचमा विशेष गरी पुरुषहरूले महिलाको वेशभूषा लगाएर महिला जस्तै भएर नाच्ने गरिन्छ । यो नाच नेपालका विभिन्न भूभागमा नाचिने
भए तापनि विशेष गरी मगर जातिमा प्रचलित छ । अचेल यो नाच अन्य जाति र समुदायमा पनि निकै लोकप्रिय
हुँदै गएको छ । यसले नेपाली लोक संस्कृतिको विविधता झल्काउँछ ।
५. झिझिया नाच कसरी र कहाँ नाचिन्छ?
झिझिया नाच पूर्वी तराई क्षेत्रको मैथिली समुदायमा प्रचलित छ । यस नाचमा माटोको घैँलामा आगो बाली त्यसलाई महिलाले शिरमा राखेर नाच्ने गर्दछन् । यो नृत्य निकै आकर्षक र
चुनौतीपूर्ण मानिन्छ । यसले तराई क्षेत्रको विशिष्ट सांस्कृतिक पहिचानलाई
विश्वसामु चिनाउने काम गरेको छ ।
६. घाटु नाच कुन समुदायमा प्रचलित छ र यसको कथा के हो?
घाटु नाच विशेष गरी गुरुङ, मगर र दुरा समुदायमा प्रचलित छ । यो नाच वसन्त पञ्चमीदेखि बुद्ध पूर्णिमासम्म नाच्ने
गरिन्छ । यो नाचमा परशुराम राजा र यम्मावती रानीको कथामा आधारित भएर रजस्वला नभएकी कन्यालाई
नचाइने गरिन्छ । यो नृत्य परम्परागत कथा र संस्कृतिसँग गहिरोसँग जोडिएको छ ।
७. धान नाचका बारेमा चर्चा गर्नुहोस् ।
धान नाच लिम्बू जातिमा प्रचलित एक मौलिक लोकनृत्य हो । यो नाच विशेष गरी नेपालको पूर्वी पहाडी जिल्लाहरूमा नाचिन्छ । पालम गीत गाउँदै युवायुवतीले बाली भित्र्याउने समय वा मेला र उत्सवमा गोलो घेरामा यो
नाच नाच्ने गर्दछन्। यो नाचले लिम्बू समुदायको एकता र उत्साहलाई झल्काउँछ ।
८. चण्डी नाचको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस् ।
चण्डी नाच उधौली र उभौली पर्वको अवसरमा राई जातिका मानिसहरूले नाच्ने गर्दछन् । यसमा ढोल र झ्याम्टासहित गीत गाउँदै
एकअर्काको हात समातेर च्याब्रुङको तालमा नाचिन्छ । यो नाच राई समुदायको धार्मिक र सामाजिक मान्यतासँग प्रत्यक्ष
जोडिएको छ । यसले प्रकृति र पितृप्रतिको सम्मानलाई व्यक्त गर्दछ ।
९. सोरठी नाचको परिचय दिनुहोस् ।
सोरठी नाच गण्डकी र लुम्बिनी प्रदेशका गुरुङ र मगर समुदायमा प्रचलित छ । यो नाच ठुलो समूहमा नाचिन्छ जसले गर्दा निकै भव्य
देखिन्छ। दिनभरिको थकान मेट्न र मनको भावना पोख्न यो नाच उपयोगी मानिन्छ । यस नाचले सामाजिक सद्भाव र एकतालाई बलियो बनाउन
महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ ।
१०. जट जटिन नाचको मुख्य विषयवस्तु के हो?
जट जटिन नाच नायक जट र नायिका जटिनको प्रेम कथामा आधारित छ । यो
नाच श्रावण पूर्णिमादेखि भाद्र पूर्णिमासम्म मिथिला क्षेत्रमा नाचिन्छ । विशेष गरी खडेरीबाट मुक्त हुन र इन्द्र देवतालाई खुसी पार्न यो नाच नाच्ने परम्परा छ । यो तराईको कृषि संस्कृति र धार्मिक विश्वासको
प्रतीक हो।
११. बालन नाचको विशेषता लेख्नुहोस् ।
बालन नाचमा राम, कृष्ण र शिवलगायतका देवताको चरित्रलाई बयान गरिन्छ । यो नृत्य विशेष गरी ब्राह्मण र क्षेत्री समुदायमा बढी प्रचलित छ। सत्यनारायणको पूजा, विवाह र व्रतबन्ध जस्ता
धार्मिक कार्यमा रात्रिको समयमा सामूहिक रूपमा खैंजडी बजाएर यो नाच नाचिन्छ । यसले पौराणिक ज्ञानलाई नयाँ पुस्तामा
हस्तान्तरण गर्दछ।
१२. कार्तिक नाचको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि के हो?
कार्तिक नाच राजा सिद्धिनरसिंह मल्लको पालादेखि सुरु भएको एक प्रचलित शास्त्रीय नृत्य हो । यो
नाच हरेक वर्ष कार्तिक महिनामा ललितपुरमा देखाइने गरिन्छ। यसमा विष्णु पुराणको नृसिंह अवतारको कथामा आधारित भएर अभिनय गरिन्छ । यो नाचले
मल्लकालीन कला र धार्मिक परम्परालाई जीवित राखेको छ।
१३. सराया नाच कुन क्षेत्रमा र कसरी नाचिन्छ?
सराया नाच विशेष गरी गुल्मी, अर्घाखाँची, बागलुङ र पाल्पा जिल्लाहरूमा प्रचलित छ । यो नाचमा हातमा खुकुरी, तरबार वा लट्ठी लिएर समूहमा लाम लागेर नाचिन्छ । यो देवीदेवताको मठमन्दिरमा विशेष गरी दसैँको समयमा नाच्ने गरिन्छ। यसले वीरता र सांस्कृतिक उल्लासको प्रतिनिधित्व गर्दछ ।
१४. चर्या नृत्य र पञ्चबुद्ध नाचको छोटो परिचय दिनुहोस् ।
चर्या नृत्यमा देवदेवताको अभिनय गरिन्छ र यो मुख्यतया नेवार समुदायमा प्रचलित छ पञ्चबुद्ध
नाच बुद्ध धर्म र परम्परामा आधारित एक शास्त्रीय नृत्य हो । यी नृत्यहरूले नेपालको
बौद्ध दर्शन र नेवारी कलालाई विश्वसामु चिनाउन सहयोग गरेका छन् । यिनको संरक्षणले
हाम्रो शास्त्रीय कलाको गौरव बढाउँछ ।
१५. टप्पा र कौरा नाचको भिन्नता प्रस्ट पार्नुहोस् ।
टप्पा नाच लुम्बिनी प्रदेशको दाङ र आसपासका क्षेत्रमा प्रचलित छ, जसमा मादलको तालमा बिस्तारै नाच्दै अन्त्यमा छिटोछिटो नाचिन्छ । कौरा नाच गण्डकी र लुम्बिनीका
मगर र गुरुङ समुदायमा प्रचलित छ, जसमा खैंजडीको तालमा नाचिन्छ ।
टप्पामा मादल मुख्य हुन्छ भने कौरामा खैंजडीको प्रयोग गरिन्छ । दुवै नाच मगर
समुदायको पहिचानसँग जोडिएका छन् ।
१६. मुन्धुम नाचका बारेमा लेख्नुहोस् ।
मुन्धुम नाच किरातहरूको मुन्धुममा आधारित नृत्य हो । यो विशेष गरी नेपालको पूर्वी पहाडी भेगमा नाच्ने गरिन्छ। मुन्धुम किरातीहरूको धर्मग्रन्थ र जीवन
दर्शन भएकाले यो नाचको धार्मिक महत्त्व निकै उच्च छ । यसले किरात जातिको प्राचीन
इतिहास र संस्कृतिलाई झल्काउँछ [६४] ।
१७. "लोकबाजा, लोकगीत र लोकनृत्य एकअर्काका परिपूरक हुन्" पुष्टि गर्नुहोस् ।
लोकगीत गाउँदा लोकबाजाले ताल र सुर दिन्छ भने लोकनृत्यले त्यसलाई जीवन्त बनाउँछ । बाजाबिनाको गीत र गीतबिनाको नृत्य खल्लो र
अपुरो हुन्छ । यी तिनै कुराहरू मिलेर नै हाम्रो मौलिक संस्कृति र पहिचान बन्दछ । त्यसैले लोक संस्कृतिको संरक्षणका लागि यी तिनै पक्षको उत्तिकै
महत्त्व हुन्छ।
१८. नेपाली नृत्यहरू लोप हुनुका कारणहरू के के हुन्?
आधुनिक सङ्गीत र विदेशी नृत्य (जस्तै: पश्चिमा डान्स) को बढ्दो प्रभावले गर्दा
युवा पुस्ताले आफ्ना नृत्यलाई बिर्सँदै गएका छन् । लोक तथा शास्त्रीय नृत्य सिक्ने
र सिकाउने उचित अवसर र प्रोत्साहनको कमी हुनु अर्को कारण हो । सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूमा मौलिक नृत्यको साटो रेकर्डेड
आधुनिक गीतमा नाच्ने प्रवृत्ति बढ्नुले पनि चुनौती थपेको छ । व्यावसायिक रूपमा
यसलाई अगाडि बढाउन नसक्दा पनि यो समस्या देखिएको हो ।
१९. नृत्य संरक्षणमा समुदायको भूमिका कस्तो हुनुपर्छ?
समुदायले आफ्नो मौलिक नृत्यको महत्त्व बुझेर विभिन्न उत्सव र पर्वहरूमा अनिवार्य रूपमा यस्ता नृत्य प्रदर्शन गर्नुपर्छ ।
नयाँ पुस्तालाई नृत्य सिकाउनका लागि तालिम केन्द्र वा क्लबहरू
सञ्चालन गर्नुपर्छ ।
ज्येष्ठ नागरिकहरूबाट नृत्यको विधि र कथा युवाहरूमा हस्तान्तरण गर्ने वातावरण
बनाउनुपर्छ । स्था
नीय स्तरमा नृत्य प्रतियोगिताहरू आयोजना गरी कलाकारलाई सम्मान गर्नुपर्छ ।
२०. शास्त्रीय र लोकनृत्य बीचको मुख्य भिन्नता के हो?
लोकनृत्य जनजीवन र मौलिक लोक भाकामा आधारित हुन्छ भने शास्त्रीय नृत्य धर्मशास्त्र र विधिको अनुशासनमा आधारित हुन्छ।
लोकनृत्य जुनसुकै समुदायले रमाइलोका लागि नाच्न सक्छन् तर शास्त्रीय नृत्यका
लागि विशेष सीप र मुद्राको ज्ञान आवश्यक हुन्छ।
लोकनृत्यमा भावनाको प्रधानता हुन्छ भने शास्त्रीय नृत्यमा अङ्ग सञ्चालन र
अभिनयको ठुलो भूमिका हुन्छ।
२१. हाम्रा नृत्यहरूले सामाजिक सद्भाव कसरी बढाउँछन्?
नृत्य गर्दा धेरै मानिसहरू सामूहिक रूपमा सहभागी हुने हुनाले यसले आपसी मेलमिलाप र भाइचारा बढाउँछ । जस्तै सोरठी र
देउडा नाचमा मानिसहरू एकसाथ मिलेर नाच्दा सामाजिक विभेद हट्छ। सांस्कृतिक
उत्सवहरूमा विभिन्न जातजातिको उपस्थिति हुने हुनाले एकअर्काको संस्कृति बुझ्ने अवसर प्राप्त हुन्छ । यसले राष्ट्रिय एकता र अखण्डतालाई थप मजबुत बनाउन मद्दत
गर्दछ ।
२२. विद्यालयमा नृत्य सम्बन्धी कस्ता क्रियाकलाप गर्न सकिन्छ?
विद्यालयमा अतिरिक्त क्रियाकलाप अन्तर्गत लोक तथा शास्त्रीय नृत्य प्रतियोगिता सञ्चालन गर्न सकिन्छ ।
विद्यार्थीहरूलाई विभिन्न जातजातिका नृत्यहरूको भिडियो देखाएर र जानकारी दिएर सचेत बनाउन सकिन्छ । स्थानीय नृत्य विशेषज्ञहरूलाई विद्यालयमा बोलाएर प्रदर्शन
गर्न लगाउने वा तालिम दिन लगाउने काम गर्न सकिन्छ। यस्ता कार्यले विद्यार्थीमा
आफ्नो संस्कृतिप्रति गौरव भाव जाग्दछ ।
२३. पर्यटन प्रवर्द्धनमा नेपाली नृत्यको के भूमिका हुन्छ?
नेपालका मौलिक र विविध नृत्यहरू पर्यटकका लागि मुख्य आकर्षणका केन्द्र हुन् । मारुनी, झिझिया र चण्डी जस्ता नृत्यहरू हेर्न विदेशी पर्यटकहरू निकै उत्सुक हुन्छन् ।
यस्ता नृत्यको प्रदर्शनले हाम्रो देशको सांस्कृतिक पर्यटनलाई टेवा
पुर्याउँछ र विश्वमा नेपालको प्रचार हुन्छ । यसले स्थानीय स्तरमा आर्थिक
आम्दानीको स्रोत पनि सिर्जना गर्न सक्छ ।
२४. नृत्य र वेशभूषा बीचको सम्बन्ध प्रस्ट पार्नुहोस् ।
प्रत्येक नृत्यको आफ्नै विशिष्ट वेशभूषा र गहना हुन्छ जसले त्यो नृत्यलाई चिनारी दिन्छ । जस्तै मारुनीमा पुरुषले महिलाको लुगा
लगाउँछन् र झिझियामा शिरमा घैँटो राखिन्छ । वेशभूषाले नृत्यलाई आकर्षक र मौलिक बनाउनुका साथै सम्बन्धित जातिको पहिचान पनि दिन्छ । उचित वेशभूषा बिना नृत्यको
वास्तविक मर्म र सुन्दरता झल्कन सक्दैन ।
२५. धार्मिक आस्था र नृत्य कसरी जोडिएका छन्?
नेपालका धेरै नृत्यहरू देवीदेवता र धर्मशास्त्रसँग सम्बन्धित छन् । जस्तै कार्तिक नाचमा नृसिंह
अवतारको पूजा गरिन्छ र बालन नाचमा राम-कृष्णको चरित्र गाइन्छ । शास्त्रीय नृत्यहरू
त धार्मिक अनुष्ठानकै अङ्गका रूपमा लिइन्छन् । मानिसहरूले आफ्नो भक्ति र श्रद्धा
व्यक्त गर्ने माध्यमका रूपमा नृत्यलाई प्रयोग गर्दै आएका छन् ।
२६. नेपाली पहिचान र नृत्यको सम्बन्ध कस्तो छ?
नेपालका १२५ भन्दा बढी जातजातिका आ-आफ्नै मौलिक नृत्यहरू छन् जसले नेपाली समाजको विविधतालाई प्रतिनिधित्व गर्छन् । विश्वका अन्य देशका
नृत्यभन्दा हाम्रा नृत्यहरू फरक र अद्वितीय हुनाले यसले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नेपाललाई चिनाएको छ । हाम्रा नृत्यहरू हाम्रा पुर्खाको कला र इतिहासका जीवित साक्षी हुन् ।
त्यसैले नृत्यको संरक्षण भनेकै राष्ट्रिय पहिचानको संरक्षण हो ।
२७. स्थानीय सरकारले लोकनृत्य संरक्षणमा के गर्नुपर्ला?
स्थानीय सरकारले आफ्नो क्षेत्रमा प्रचलित लोकनृत्यहरूको अभिलेखीकरण गर्नुपर्छ ।
स्थानीय पाठ्यक्रममा मौलिक नृत्यका बारेमा पाठहरू समावेश गर्नुपर्छ ।
सांस्कृतिक कार्यक्रम र महोत्सवहरूका लागि बजेट विनियोजन गरी कलाकारहरूलाई प्रोत्साहन दिनुपर्छ ।
लोपोन्मुख नृत्यका गुरुहरूलाई सम्मान र जीविकोपार्जनको व्यवस्था मिलाउनुपर्छ ।
२८. नृत्यमा भाव र मुद्राको के महत्त्व छ?
विशेष गरी शास्त्रीय नृत्यमा भाव र मुद्रा (अङ्ग सञ्चालन) ले नै कथा र सन्देश प्रवाह गर्दछ । आँखा, हात र औँलाका मुद्राहरूले शब्दले भन्न नसकेका कुराहरू व्यक्त गर्दछन् । यसले
दर्शकलाई नृत्यको गहिराइ बुझ्न र मनोरञ्जन लिन सजिलो बनाउँछ । नृत्यमा हुने यस्तो सूक्ष्म कलाले नै यसलाई 'शास्त्रीय' र विशिष्ट बनाउँदछ ।
२९. लोक नृत्यको भविष्यलाई कसरी सुरक्षित बनाउन सकिन्छ?
नयाँ पुस्तामा मौलिक नृत्यप्रति रुचि र गर्व पैदा गरेर मात्र यसको भविष्य सुरक्षित हुन सक्छ । यसका लागि आधुनिक प्रविधिको
प्रयोग गरी नृत्यका भिडियो र डकुमेन्ट्री बनाएर प्रचार गर्नुपर्छ । विद्यालय देखि विश्वविद्यालयसम्म यस्ता नृत्यको
अध्ययन र अनुसन्धान गर्ने व्यवस्था हुनुपर्छ । कलाकारहरूलाई व्यावसायिक रूपमा
आत्मनिर्भर बनाउन सके यो विधा सुरक्षित रहनेछ ।
३०. "लोकनृत्यले राष्ट्रिय गौरव बढाउँछ" यसलाई व्याख्या गर्नुहोस् ।
नेपालको विविधतापूर्ण संस्कृति नै हाम्रो राष्ट्रिय गौरव हो र नृत्य यसको एउटा बलियो खम्बा हो । जब हाम्रा नृत्यहरू विश्वका ठुला
मञ्चहरूमा देखाइन्छन्, तब नेपालको मान र प्रतिष्ठा बढ्छ । हाम्रा मौलिक कला र नृत्यहरूले हामीलाई एकताबद्ध र स्वाभिमानी बनाउँछन् । त्यसैले हाम्रा नृत्यहरू केवल नाँच मात्र नभई हाम्रा सम्पत्ति र
गौरवका विषय हुन् ।
एकाइ ३, पाठ ५ 'हाम्रा राष्ट्रिय दिवसहरू' बाट ४ अङ्कका ३० वटा प्रश्न र तिनका उत्तरहरू
१. राष्ट्रिय दिवस भनेको के
हो? यसको परिचय दिनुहोस् ।
राष्ट्रमा सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक वा सांस्कृतिक क्षेत्रमा कुनै महत्त्वपूर्ण घटना घटेको वा परिवर्तन
भएको र त्यसबाट समाज र जनताले ठुलो उपलब्धि हासिल गरेको गौरवपूर्ण दिनलाई
राष्ट्रिय दिवस भनिन्छ । यी दिवसहरूले राष्ट्रको इतिहास र गौरवलाई झल्काउँछन् ।
नेपालमा शहीद दिवस, प्रजातन्त्र दिवस, गणतन्त्र दिवस जस्ता धेरै दिवसहरू मनाइन्छ । यी दिवसहरू केवल औपचारिकतामा
मात्र सीमित नभई सन्देशमूलक हुनुपर्दछ ।
२. राष्ट्रिय दिवस मनाउनुको
मुख्य उद्देश्य के हो?
राष्ट्रिय दिवस मनाउनुको मुख्य उद्देश्य देशमा घटेका महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक
घटना र परिवर्तनको स्मरण गर्नु हो । यसले आम नागरिकमा चेतना र जागरण पैदा गरी
राष्ट्रप्रतिको जिम्मेवारी बोध गराउँछ । भावी पुस्तालाई पुर्खाहरूको योगदान र
बलिदानबारे जानकारी गराउनु पनि यसको उद्देश्य हो । साथै, यसले राष्ट्रिय एकता र पहिचानलाई मजबुत बनाउन सहयोग गर्छ ।
३. संविधान दिवस कहिले र
किन मनाइन्छ?
नेपालको हालको संविधान २०७२ साल असोज ३ गते जारी भएको हुनाले हरेक वर्ष असोज ३
गतेलाई संविधान दिवसका रूपमा मनाइन्छ । यो दिवस संविधानसभाबाट जनताका प्रतिनिधिले
बनाएको संविधान लागु भएको खुसीयालीमा मनाइने हो । यसले नागरिकलाई संविधानको रक्षा
र पालना गर्न सचेत गराउँछ। यो दिन विभिन्न कार्यक्रमहरू आयोजना गरी देशभर
हर्षोल्लासका साथ मनाइन्छ ।
४. गणतन्त्र दिवसको महत्त्व
उल्लेख गर्नुहोस् ।
२०६५ साल जेठ १५ गते नेपालमा गणतन्त्रको स्थापना भएको स्मरणमा यो दिवस मनाइन्छ
। यस दिवसले नेपालमा वर्षौँदेखि रहेको राजतन्त्रात्मक शासनको अन्त्य र जनताको
छोराछोरी राष्ट्रप्रमुख हुने व्यवस्थाको सुरुवातलाई जनाउँछ । यसले शासन सत्तामा
सर्वसाधारणको पहुँच र स्वामित्व स्थापित गर्छ। गणतन्त्र दिवसले जनतालाई राज्यप्रति
थप उत्तरदायी हुन सिकाउँछ ।
५. शहीद दिवस कसको सम्झनामा
मनाइन्छ?
शहीद दिवस राष्ट्रिय स्वाधीनता र जनताको अधिकारका लागि आफ्नो ज्यान आहुति दिने
वीर शहीदहरूको सम्झनामा मनाइन्छ । विशेष गरी राणा शासनको विरोध गर्दा मृत्युदण्ड
पाएका शुकराज शास्त्री, धर्मभक्त माथेमा, दशरथ चन्द र गङ्गालाल श्रेष्ठको बलिदानलाई यस दिन सम्मान गरिन्छ । हरेक वर्ष माघ १६ गते शहीद दिवस मनाइने गरिन्छ
। यसले शहीदहरूको सपना साकार पार्न हामीलाई प्रेरणा दिन्छ ।
६. मजदुर दिवसको सान्दर्भिकता प्रस्ट पार्नुहोस् ।
हरेक वर्ष मे १ मा अन्तर्राष्ट्रिय मजदुर दिवस मनाइन्छ, जसले संसारभरका मजदुरहरूको हक र अधिकारको सुनिश्चिततालाई जनाउँछ। नेपालमा पनि
श्रम र श्रमिकप्रतिको सम्मान प्रकट गर्न यो दिवस मनाउने गरिन्छ। यस दिवसले
श्रमिकहरूलाई आफ्नो अधिकारप्रति सजग गराउनुका साथै श्रमको उचित मूल्य पाउनुपर्ने
सन्देश दिन्छ । यसले देशको विकासमा मजदुरहरूको भूमिका कति महत्त्वपूर्ण छ भन्ने
कुरा बुझाउँछ ।
७. नारी दिवस मनाउनुको कारण के हो?
हरेक वर्ष मार्च ८ मा संसारभर अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवस मनाइन्छ । महिला
अधिकारको संरक्षण, महिला सशक्तीकरण र लैङ्गिक समानता कायम गर्नका लागि यो दिवस मनाउनु आवश्यक छ ।
समाजमा महिलाहरूमाथि हुने विभेद अन्त्य गरी उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्न यस
दिवसले दबाब दिन्छ । नेपालमा पनि महिला अधिकार प्राप्तिको दिशामा यो दिवसले
महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ ।
८. बाल दिवसको ऐतिहासिक
पृष्ठभूमि के हो?
सन् १९९० सेप्टेम्बर १४ मा नेपालले संयुक्त राष्ट्र सङ्घको बाल अधिकार
महासन्धिमा हस्ताक्षर गरेको थियो । सोही ऐतिहासिक दिनको अवसर पारेर नेपालमा हरेक
वर्ष बाल दिवस मनाउन थालिएको हो । यस दिवसले बालबालिकाको अधिकार प्राप्ति, संरक्षण र विकासमा व्यक्ति, समाज र राज्यको जिम्मेवारी बोध गराउँछ । यो दिवस बालबालिकाको सुनौलो भविष्य
सुनिश्चित गर्ने माध्यम हो ।
९. राष्ट्रिय दिवसहरूले
हाम्रो पहिचानलाई कसरी जोगाउँछन्?
राष्ट्रिय दिवसहरूले हाम्रो देशको इतिहास, वीरता र प्राप्त गरेका
राजनीतिक उपलब्धिहरूलाई झल्काउँछन् । यस्ता दिवसहरू मनाउँदा हाम्रो मौलिक संस्कृति
र परम्पराको पनि संवर्द्धन हुन्छ । यसले विश्वसामु नेपाल एउटा स्वाभिमानी र
स्वतन्त्र राष्ट्र हो भन्ने चिनारी दिन्छ । हाम्रा ऐतिहासिक तथ्य र घटनाहरूलाई
जीवित राख्न मद्दत गर्ने भएकाले यसले राष्ट्रिय पहिचान जोगाउँछ ।
१०. राष्ट्रिय दिवस मनाउँदा
सन्देशलाई आत्मसात गर्नु किन जरुरी छ?
राष्ट्रिय दिवसहरू केवल औपचारिक कार्यक्रम वा बिदाका दिन मात्र होइनन् । ती
दिनहरूमा घटेका घटना र ल्याइएका परिवर्तनहरूले दिने सन्देशलाई व्यवहारमा उतार्न
सकिएन भने दिवस मनाउनुको कुनै सार्थकता रहँदैन । जस्तै, शहीद दिवस मनाउँदा उनीहरूको त्यागको कदर र सपना पूरा गर्ने अठोट गर्नुपर्छ ।
सन्देशलाई आत्मसात गर्दा मात्र समाजमा वास्तविक सुधार र प्रगति सम्भव हुन्छ ।
११. राष्ट्रिय दिवसका कुनै
चार महत्त्व लेख्नुहोस् ।
क) यसले हाम्रो राष्ट्रिय गौरव बढाउन मद्दत गर्छ ।
ख) देशमा घटेका महत्त्वपूर्ण घटना र तिनले ल्याएको परिवर्तनको स्मरण गराउँछ ।
ग) आम नागरिकमा चेतना र राष्ट्रियताको भावना जागृत गराउँछ ।
घ) ऐतिहासिक तथ्य र घटनाहरूको संरक्षण गरी भविष्यका लागि सुरक्षित राख्छ ।
१२. पुर्खाहरूको योगदान
बुझ्न राष्ट्रिय दिवसले कसरी सहयोग गर्छ?
राष्ट्रिय दिवसहरूले हाम्रा पुर्खाहरूले देशका लागि गरेको सङ्घर्ष, त्याग र बलिदानको कथा नयाँ पुस्तालाई सुनाउँछन् । शहीद दिवस जस्ता अवसरहरूले
पुर्खाहरूले अधिकार प्राप्तिका लागि कसरी लडेका थिए भन्ने ज्ञान दिन्छन् । यसले
भावी पुस्तालाई आफ्ना पुर्खाप्रति कृतज्ञ हुन र उनीहरू जस्तै जिम्मेवार बन्न
प्रेरित गर्छ । पुर्खाहरूको आदर्शलाई पछ्याउन राष्ट्रिय दिवस एउटा बलियो आधार हो ।
१३. राष्ट्रिय दिवसले राज्य
सञ्चालनमा कस्तो मार्गदर्शन गर्छ?
राष्ट्रिय दिवसहरूले नागरिक र राष्ट्रप्रति उत्तरदायी भएर राज्य सञ्चालन गर्न
मार्गनिर्देशन गर्दछन् । संविधान दिवसले संविधानको मर्म अनुसार देश चलाउन दबाब
दिन्छ भने गणतन्त्र दिवसले जनताको सेवा नै मुख्य धर्म हो भन्ने सम्झाउँछ । यी
दिवसहरूले शासकहरूलाई जनताका चाहना र अधिकारको रक्षा गर्न सचेत बनाइरहन्छन् । यसले
देशमा सुशासन कायम गर्न मद्दत पुर्याउँछ ।
१४. शहीदहरूको सपना साकार
पार्नु भनेको के हो?
शहीदहरूको सपना साकार पार्नु भनेको उनीहरूले परिकल्पना गरेको न्यायपूर्ण, स्वतन्त्र र समृद्ध समाज निर्माण गर्नु हो। देशमा लोकतन्त्र र गणतन्त्रलाई
संस्थागत गर्दै सबै नागरिकले समान अधिकार पाउने वातावरण बनाउनु शहीदहरूप्रतिको
वास्तविक सम्मान हो। शहीदको बलिदानको कदर गर्दै देश विकासको बाटोमा लाग्नु नै
उनीहरूको सपना पूरा गर्नु हो ।
१५. बाल अधिकारको संरक्षणमा
बाल दिवसको भूमिका के हुन्छ?
बाल दिवसले बालबालिकाको बाँच्न पाउने, विकास गर्न पाउने र संरक्षण पाउने अधिकारका बारेमा समाजलाई सुसूचित गर्दछ ।
यसले बालबालिकामाथि हुने शोषण र हिंसा विरुद्ध आवाज उठाउन मद्दत गर्छ । राज्य र
अभिभावकलाई बालबालिकाको शिक्षा र स्वास्थ्यमा लगानी गर्न प्रोत्साहन दिन्छ ।
बालबालिकाका समस्याहरू पहिचान गरी समाधानका लागि प्रतिबद्धता जनाउने यो एउटा
महत्त्वपूर्ण अवसर हो ।
१६. "हाम्रा राष्ट्रिय
दिवस हाम्रा चिनारी र गौरव हुन्" यसलाई पुष्टि गर्नुहोस् ।
नेपालको गौरवपूर्ण इतिहास र हामीले प्राप्त गरेका ठुला राजनीतिक परिवर्तनहरू
राष्ट्रिय दिवससँग जोडिएका छन् । यी दिवसहरूले हामी कसरी आजको अवस्थामा आइपुग्यौँ
भन्ने कुराको चिनारी दिन्छन् । विश्वसामु हाम्रा वीरता र त्यागका कथाहरू सुनाउन
यिनले सहयोग गर्छन् । त्यसैले यस्ता दिवसहरू मनाउनु भनेकै हाम्रो राष्ट्रिय
अस्मिता र गौरवको रक्षा गर्नु हो ।
१७. प्रजातन्त्र दिवसका
बारेमा संक्षिप्त जानकारी दिनुहोस् ।
नेपालमा १०४ वर्षको निरङ्कुश राणा शासनको अन्त्य भई २००७ साल फागुन ७ गते
प्रजातन्त्र स्थापना भएको सम्झनामा यो दिवस मनाइन्छ । यो दिन नेपाली जनताले अधिकार
र स्वतन्त्रता प्राप्त गरेको एक युगान्तकारी दिन हो । प्रजातन्त्र दिवसले जनता नै
राज्यको शक्तिका स्रोत हुन् भन्ने मान्यतालाई स्थापित गरेको छ । यसैको जगमा
पछिल्ला धेरै राजनीतिक उपलब्धिहरू हासिल भएका छन् ।
१८. मजदुर दिवस र श्रमिक
अधिकारका बीच के सम्बन्ध छ?
मजदुर दिवसले श्रमिकहरूको आठ घण्टा काम, आठ घण्टा आराम र आठ घण्टा मनोरञ्जनको ऐतिहासिक मागको सम्झना गराउँछ । यसले
श्रमिकहरूलाई सङ्गठित हुन र आफ्नो श्रमको उचित कदर खोज्न प्रेरित गर्छ । नेपालमा
पनि श्रमिकहरूको न्यूनतम ज्याला र सामाजिक सुरक्षाका विषयहरूमा यस दिन विशेष छलफल
गरिन्छ । श्रमिक अधिकार सुनिश्चित नभई देशको आर्थिक विकास सम्भव छैन भन्ने सन्देश
यसले दिन्छ ।
१९. महिला सशक्तीकरणका लागि
नारी दिवसले कस्तो योगदान दिएको छ?
नारी दिवसले महिलाहरूलाई राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक निर्णय प्रक्रियामा सहभागी हुन हौसला दिन्छ । यसले महिला
विरुद्ध हुने हिंसा र विभेद अन्त्यका लागि कानुनी र सामाजिक दबाब सिर्जना गर्छ ।
शिक्षा र रोजगारीमा महिलाको समान पहुँच हुनुपर्छ भन्ने चेतना फैलाउन यस दिवसको
ठुलो योगदान छ । यो दिवसले महिलाहरूलाई आफ्नो क्षमता प्रदर्शन गर्न र आत्मनिर्भर
बन्न प्रेरणा दिन्छ ।
२०. विद्यालयमा राष्ट्रिय
दिवस कसरी मनाउन सकिन्छ?
विद्यालयमा राष्ट्रिय दिवस मनाउन वक्तृत्वकला, निबन्ध प्रतियोगिता वा
प्रभातफेरी जस्ता कार्यक्रमहरू आयोजना गर्न सकिन्छ। विद्यार्थीहरूलाई सम्बन्धित
दिवसको महत्त्वबारे जानकारी दिने र त्यसले दिने सन्देशको बारेमा छलफल गराउन सकिन्छ
। नाटक वा गीत-सङ्गीतका माध्यमबाट ऐतिहासिक घटनाहरू प्रदर्शन गर्न सकिन्छ । यस्ता
क्रियाकलापले विद्यार्थीमा सानैदेखि राष्ट्रप्रेम र जिम्मेवारीको भावना विकास
हुन्छ ।
२१. ऐतिहासिक तथ्यहरूको
संरक्षणमा राष्ट्रिय दिवसको के भूमिका हुन्छ?
राष्ट्रिय दिवसहरूले इतिहासका महत्त्वपूर्ण मोड र घटनाहरूलाई विस्मृतिमा
जानबाट बचाउँछन् । यी दिवसहरूका अवसरमा प्रकाशन गरिने लेख, पुस्तक र बनाइने वृत्तचित्रहरू ऐतिहासिक प्रमाणका रूपमा रहन्छन् [६६] । यसले
नयाँ पुस्तालाई आफ्नो इतिहासको सही जानकारी दिन्छ । ऐतिहासिक तथ्यहरूलाई ताजा
राखिराख्न राष्ट्रिय दिवसहरू एक बलियो माध्यम हुन् ।
२२. शहीद दिवस र गणतन्त्र
दिवस बीचको सम्बन्ध कस्तो छ?
वीर शहीदहरूले निरङ्कुश शासनको अन्त्य गरी जनताको शासन स्थापना गर्ने जुन सपना
देखेका थिए, त्यसैको उच्च रूप गणतन्त्र हो । शहीदको त्याग र बलिदानकै जगमा देशमा गणतन्त्र
स्थापना हुन सफल भएको हो । त्यसैले गणतन्त्र दिवस मनाउँदा शहीदहरूको योगदानलाई
अनिवार्य रूपमा स्मरण र सम्मान गरिन्छ । शहीदहरूको बलिदानको
सार्थक रूप नै गणतन्त्रको संस्थागत विकास हो ।
२३. संविधानको रक्षा र
पालनामा संविधान दिवसले कसरी सचेत गराउँछ?
संविधान दिवसले प्रत्येक नागरिकलाई संविधानमा उल्लिखित हक, अधिकार र कर्तव्यको बारेमा सम्झाउने काम गर्छ । संविधान सबैले पालना
गर्नुपर्ने मूल कानुन हो भन्ने कुरा यस दिन गरिने विभिन्न सचेतनामूलक कार्यक्रमले
प्रस्ट पार्छन् । यसले विधिको शासन कायम गर्न र संविधानको बर्खिलाप जाने कार्यलाई
रोक्न प्रेरणा दिन्छ । संविधानको दिगोपनका लागि नागरिक सचेतना अनिवार्य हुन्छ ।
२४. राष्ट्रिय दिवसहरूले आम
नागरिकमा कस्तो चेतना फैलाउँछन्?
राष्ट्रिय दिवसहरूले आम नागरिकमा समानता, स्वतन्त्रता र सामाजिक न्याय प्रतिको चेतना जागृत गराउँछन् । देशको विकास र
परिवर्तनमा आफ्नो पनि भूमिका छ भन्ने कुराको महसुस गराउँछन् । यसले नागरिकहरूलाई
राज्यका गतिविधिप्रति सजग र खबरदारी गर्ने क्षमता प्रदान गर्छन् । सामाजिक विभेद र
कुरीति विरुद्ध लड्ने शक्ति पनि यस्ता दिवसहरूबाट प्राप्त हुन्छ ।
२५. "हामी शहीद दिवस
किन मनाउँछौँ?" कारणहरू दिनुहोस् ।
क) शहीदहरूले देश र जनताका लागि गरेको त्याग र बलिदानको सम्मान गर्न ।
ख) नयाँ पुस्तालाई शहीदहरूको इतिहास र आदर्शबारे जानकारी दिन ।
ग) शहीदहरूको सपना बमोजिमको लोकतान्त्रिक समाज निर्माण गर्न प्रतिबद्धता जनाउन।
घ) राष्ट्रिय स्वाधीनता र प्रजातन्त्रको रक्षा गर्ने प्रेरणा लिन।
२६. राष्ट्रिय दिवस र
राष्ट्रिय बिदा बीचको सम्बन्धलाई कसरी हेर्नुपर्छ?
राष्ट्रिय दिवसका दिन दिइने सार्वजनिक बिदा केवल आराम गर्नका लागि मात्र होइन । बिदाको समयमा ती दिवसहरूले दिने सन्देश र ऐतिहासिक महत्त्वका बारेमा
चिन्तन-मनन गर्नुपर्छ । राज्यले बिदा दिएर नागरिकलाई ती महत्त्वपूर्ण उपलब्धिहरूको
उत्सव मनाउन र गौरव गर्न अवसर दिएको हो । बिदालाई सिर्जनात्मक र चेतनामूलक कार्यमा
प्रयोग गर्नु नै बुद्धिमानी हुन्छ ।
२७. स्थानीय तहले राष्ट्रिय
दिवसलाई कसरी प्रभावकारी बनाउन सक्छ?
स्थानीय तहले आफ्नो क्षेत्रका नागरिकहरूको सहभागितामा रैली, प्रवचन र सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू आयोजना गर्नुपर्छ । स्थानीय भाषा र संस्कृति
झल्कने गरी दिवस मनाउँदा नागरिकमा अपनत्व बढ्छ । दिवसको अवसरमा विकास निर्माणका
कार्यहरूको उद्घाटन वा समीक्षा गरी दिवसलाई कामसँग जोड्न सकिन्छ । गरिब र
असहायहरूलाई सहयोग गर्ने कार्यक्रम राखेर दिवसको मानवीय पक्षलाई अगाडि बढाउन
सकिन्छ।
२८. राष्ट्रिय दिवस मनाउँदा
आउने चुनौतीहरू के के हुन्?
राष्ट्रिय दिवसहरूलाई केवल औपचारिकता र भाषणमा मात्र सीमित राख्नु एउटा ठुलो
चुनौती हो । कतिपय मानिसहरूमा दिवस मनाउने कुरा केवल सरकारी काम हो भन्ने भ्रम
हुनु अर्को समस्या हो । नयाँ पुस्तालाई ऐतिहासिक घटनाहरूसँग भावनात्मक रूपमा जोड्न
नसक्नु अर्को चुनौती हो । राजनीतिक खिचातानीका कारण दिवसहरूको साझा र सर्वमान्य
मर्ममा असर पर्न सक्ने जोखिम पनि रहन्छ ।
२९. राष्ट्रिय दिवसलाई
भविष्यको मार्गचित्रका रूपमा कसरी लिन सकिन्छ?
विगतका उपलब्धिहरूको समीक्षा र शहीदका सपनाहरूको स्मरण गर्दै भविष्यको विकास र
समृद्धिको योजना बनाउने अवसर राष्ट्रिय दिवस हो । यसले हामीले कहाँ गल्ती गर्यौँ
र अब कसरी अगाडि बढ्नुपर्छ भन्ने पाठ सिकाउँछ । राष्ट्रिय दिवसले दिने एकता र
उत्प्रेरणा नै आगामी दिनमा देशलाई समृद्ध बनाउने आधार हुन् । यसले हामीलाई सधैँ
प्रगतिको दिशामा अगाडि बढ्न मार्गदर्शन गरिरहन्छ ।
३०. सञ्चार माध्यमको
राष्ट्रिय दिवस मनाउनमा कस्तो भूमिका हुन्छ?
सञ्चार माध्यमले राष्ट्रिय दिवसको महत्त्व र सन्देशलाई देशको कुना-कुनासम्म
पुर्याउने काम गर्दछन् । ऐतिहासिक घटनाहरूको जानकारी दिने डकुमेन्ट्री, अन्तर्वार्ता र लेखहरू प्रसारण गरी नागरिकलाई सचेत बनाउन सक्छन् । दिवसका
अवसरमा हुने कार्यक्रमहरूको प्रत्यक्ष प्रसारण गरी देशभर उत्साह फैलाउन सक्छन् ।
यसले जनमत निर्माण गर्न र राष्ट्रिय दिवसप्रतिको चासो बढाउन मद्दत गर्दछ ।
एकाइ ३, पाठ ६ 'अन्तर्राष्ट्रिय व्यक्तित्वहरू' बाट ४ अङ्कका ३० वटा प्रश्न र तिनका उत्तरहरू
१. अन्तर्राष्ट्रिय
व्यक्तित्व भनेको के हो? यसको परिचय दिनुहोस् ।
आफ्नो देशको सिमानाभन्दा बाहिर निस्केर सम्पूर्ण विश्व र मानव जातिको हित, कल्याण र अधिकारका लागि असाधारण योगदान दिने व्यक्तिहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय
व्यक्तित्व भनिन्छ । यस्ता व्यक्तित्वहरूले विश्वमा शान्ति, समानता र न्याय स्थापना गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका हुन्छन् । नेल्सन
मण्डेला र मलाला युसफजई यसका उदाहरण हुन् । यिनको जीवन र सङ्घर्षले विश्वभरका
मानिसहरूलाई प्रेरणा दिन्छ।
२. अन्तर्राष्ट्रिय
व्यक्तित्वहरूको जीवनी अध्ययन गर्नु किन आवश्यक छ?
यस्ता व्यक्तित्वहरूको जीवनी अध्ययन गर्नाले उनीहरूले समाज परिवर्तनका लागि
गरेको त्याग र सङ्घर्षका बारेमा जानकारी प्राप्त हुन्छ । यसले हामीलाई सत्य, न्याय र मानवीय सेवामा लाग्न प्रेरणा र हौसला प्रदान गर्दछ । उनीहरूको सफलताका
कथाहरूले कठिन परिस्थितिमा पनि विचलित नभई लक्ष्य प्राप्तिमा लाग्न सिकाउँछन् ।
साथै, यसले विश्वबन्धुत्व र मानवताको भावना विकास गर्न मद्दत पुर्याउँछ ।
३. नेल्सन मण्डेला को हुन्? उनको संक्षिप्त परिचय दिनुहोस् ।
नेल्सन मण्डेला दक्षिण अफ्रिकाका रङ्गभेद विरोधी आन्दोलनका प्रखर नेता र
दक्षिण अफ्रिकाका प्रथम अश्वेत राष्ट्रपति हुन् । उनले आफ्नो जीवनको लामो समय (२७
वर्ष) कारागारमा बिताएर पनि न्याय र समानताका लागि लड्न छोडेनन् । उनलाई 'अफ्रिकाका गान्धी' र 'मडिवा' उपनामले पनि चिनिन्छ । उनले सन् १९९३ मा नोबेल शान्ति पुरस्कार प्राप्त गरेका
थिए ।
४. नेल्सन मण्डेलाले
रङ्गभेद (Apartheid) विरुद्ध कस्तो सङ्घर्ष गरे? दक्षिण अफ्रिकामा गोरा जातिले काला जातिमाथि गर्ने अमानवीय विभेद र शोषण विरुद्ध मण्डेलाले सशक्त आवाज उठाएका थिए
। उनले काला जातिलाई पनि समान राजनीतिक र सामाजिक अधिकार दिलाउन शान्तिपूर्ण तथा
सशक्त आन्दोलनको नेतृत्व गरे । यही सङ्घर्षका क्रममा उनले दशकौँसम्म जेल जीवन
बिताउनुपरेको थियो । अन्त्यमा उनकै नेतृत्वमा दक्षिण अफ्रिकाबाट रङ्गभेदको अन्त्य
भई लोकतन्त्र स्थापना भयो ।
५. नेल्सन मण्डेलाको काराबास जीवनले के सन्देश दिन्छ?
मण्डेलाले रोवेन टापुको जेलमा बिताएको २७ वर्ष लामो कठिन जीवनले धैर्यता, दृढता र आफ्नो सिद्धान्तप्रतिको निष्ठाको सन्देश दिन्छ । जस्तोसुकै दुःख र
यातना भोग्नु परे पनि न्यायका लागि झुक्नु हुँदैन भन्ने प्रेरणा उनको जेल जीवनबाट
मिल्छ । उनले जेलभित्रैबाट पनि आफ्नो आन्दोलनलाई वैचारिक रूपमा जीवित राख्न सफल भए।
उनको त्यागले नै दक्षिण अफ्रिकामा ठुलो राजनीतिक परिवर्तन सम्भव भएको हो।
६. मलाला युसफजई को हुन्? उनको परिचय दिनुहोस् ।
मलाला युसफजई पाकिस्तानकी एक प्रसिद्ध महिला शिक्षा अभियानकर्मी हुन् । उनले
विशेष गरी बालिका शिक्षाको अधिकारका लागि तालिबानी कट्टरपन्थीहरू विरुद्ध साहसका
साथ आवाज उठाइन् । उनलाई बालिका शिक्षाको वकालत गरेको भन्दै सन् २०१२ मा
तालिबानीहरूले गोली प्रहार गरी हत्या गर्ने प्रयास गरेका थिए। उनी विश्वकै
सबैभन्दा कम उमेरमा (१७ वर्ष) नोबेल शान्ति पुरस्कार पाउने व्यक्ति हुन् ।
७. मलालाले बालिका शिक्षाका
लागि कस्तो योगदान दिएकी छन्?
मलालाले पाकिस्तानको स्वात उपत्यकामा तालिबानले केटीहरूलाई स्कुल जान
प्रतिबन्ध लगाएको समयमा त्यसको विरुद्धमा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा आवाज उठाएकी
थिइन् । उनले 'मलाला फन्ड' मार्फत विश्वभरका विपन्न र द्वन्द्वग्रस्त क्षेत्रका बालिकाहरूलाई शिक्षामा
पहुँच पुर्याउन काम गरिरहेकी छन् । उनको अभियानले बालिका शिक्षालाई एउटा
विश्वव्यापी मानव अधिकारका रूपमा स्थापित गर्न मद्दत गरेको छ ।
८. मण्डेला र मलालाको
सङ्घर्षमा के समानता देखिन्छ?
दुवै व्यक्तित्वले समाजमा व्याप्त अन्याय र विभेद विरुद्ध सङ्घर्ष गरेका छन् ।
मण्डेलाले जातीय विभेद विरुद्ध लडे भने मलालाले लैङ्गिक र शैक्षिक विभेद
विरुद्ध आवाज उठाइन् ।
दुवैले आफ्नो लक्ष्य प्राप्तिका लागि ठुलो जोखिम मोलेका छन् र भौतिक आक्रमण
तथा मानसिक पीडा सहेका छन् ।
यी दुवैलाई उनीहरूको शान्ति र न्याय प्रतिको योगदानका लागि नोबेल शान्ति
पुरस्कारबाट सम्मानित गरिएको छ ।
९. नोबेल शान्ति पुरस्कारको
महत्त्व यी व्यक्तित्वहरूको सन्दर्भमा कसरी प्रस्ट पार्न सकिन्छ?
नोबेल शान्ति पुरस्कारले मण्डेला र मलाला जस्ता व्यक्तिहरूले गरेको सत्य र
न्यायको सङ्घर्षलाई विश्वव्यापी मान्यता प्रदान गरेको छ । यसले उनीहरूको मुद्दालाई विश्वभरका मानिसहरूसम्म पुर्याउन र समर्थन जुटाउन
सहयोग गरेको छ। यो पुरस्कारले अन्य मानिसहरूलाई पनि मानवीय सेवा र शान्ति
स्थापनाका लागि काम गर्न उत्प्रेरणा दिन्छ । यसले विश्वमा शान्ति स्थापना गर्ने
कार्य कति मूल्यवान् छ भन्ने कुरा प्रस्ट पार्छ ।
१०. "मलाई गोलीले
मार्न सक्छौ तर मेरो विचारलाई होइन" भन्ने भनाइ मलालाको जीवनमा कसरी मेल
खान्छ?
तालिबानले मलालालाई गोली हानेर मार्न खोजे पनि उनको शिक्षा प्रतिको अभियान र
विचार झन् सशक्त भएर विश्वभर फैलियो । शारीरिक रूपमा उनलाई घाइते बनाए पनि उनको
आत्मविश्वास र उद्देश्यलाई कसैले दबाउन सकेन । उनको घटनापछि विश्वभरका मानिसहरू
बालिका शिक्षाको पक्षमा एकताबद्ध भए । यसले विचार र सत्यलाई हतियारले कहिल्यै
परास्त गर्न सकिँदैन भन्ने पुष्टि गर्छ ।
११. नेल्सन मण्डेलालाई किन 'अफ्रिकाका गान्धी' भनिएको हो?
भारतका महात्मा गान्धी जस्तै मण्डेलाले पनि अहिंसा र शान्तिपूर्ण मार्ग अपनाएर
रङ्गभेद विरुद्ध सङ्घर्ष गरेकाले उनलाई यो उपनाम दिइएको हो । उनले जेलबाट छुटेपछि
पनि गोरा जातिप्रति कुनै प्रतिशोध नराखी मेलमिलापको नीति लिए । उनले सबै जातिका
मानिसहरू सँगै मिलेर बस्न सक्ने 'इन्द्रेणी राष्ट्र' (Rainbow Nation) को परिकल्पना गरे । उनको
सहिष्णुता र शान्तिप्रतिको लगाव गान्धीको दर्शनसँग मिल्दोजुल्दो छ ।
१२. मलाला फन्ड (Malala Fund) को मुख्य कार्य के हो?
मलाला फन्डको मुख्य कार्य विश्वभरका प्रत्येक बालिकालाई १२ वर्षसम्मको
निःशुल्क, सुरक्षित र गुणस्तरीय शिक्षा सुनिश्चित गर्नु हो । यसले शिक्षाबाट वञ्चित
बालिकाहरूका लागि वकालत गर्ने, विद्यालयहरू निर्माण गर्ने र शैक्षिक सामग्री उपलब्ध गराउने काम गर्छ । यसले
शिक्षाको क्षेत्रमा काम गर्ने स्थानीय अभियानकर्मीहरूलाई पनि सहयोग र स्रोत प्रदान
गर्दछ । यो कोष बालिका सशक्तीकरणको एउटा बलियो माध्यम बनेको छ ।
१३. नेल्सन मण्डेलाको
राष्ट्रपति कार्यकालको विशेषता के थियो?
मण्डेला राष्ट्रपति हुँदा उनले मुख्यतया राष्ट्रिय एकता र मेलमिलापमा जोड दिए ।
उनले वर्षौँदेखि उत्पीडनमा परेका काला जाति र शासन गरिरहेका गोरा जाति बीचको
खाडललाई पुर्ने काम गरे । उनले 'सत्य र मेलमिलाप आयोग' गठन गरी विगतका गल्तीहरू सुधार्न र देशलाई अगाडि बढाउन प्रेरित गरे । उनले एक
कार्यकाल मात्र पदमा बसेर नयाँ पुस्तालाई सत्ता हस्तान्तरण गरी प्रजातान्त्रिक
आदर्श प्रस्तुत गरे ।
१४. युवा पुस्ताका लागि
मलाला कसरी एउटा प्रेरणाको स्रोत हुन्?
मलालाले सानै उमेरमा पनि ठुला शक्तिहरू विरुद्ध उभिन सकिन्छ र सत्यका लागि
आवाज उठाउन सकिन्छ भन्ने उदाहरण पेश गरिन् । उनले देखाएको साहस र धैर्यताले
युवाहरूलाई आफ्नो अधिकारका लागि सङ्घर्ष गर्न हौसला दिन्छ । उनले शिक्षा नै संसार
परिवर्तन गर्ने सबैभन्दा शक्तिशाली हतियार हो भन्ने सन्देश दिइन् । उनी संसारभरका
बालबालिका र युवाहरूका लागि दृढ इच्छाशक्तिको प्रतीक बनेकी छन् ।
१५. मण्डेला र मलालाको
जीवनीबाट हामीले सिक्नुपर्ने मुख्य चार कुराहरू के के हुन्?
क) न्याय र समानताका लागि सधैँ अटल र दृढ रहनुपर्छ ।
ख) आफ्नो अधिकार प्राप्तिका लागि सङ्घर्ष गर्न डराउनु हुँदैन ।
ग) शिक्षा र सचेतना नै समाज परिवर्तनको मुख्य आधार हो ।
घ) अरूप्रति प्रतिशोध राख्नुभन्दा क्षमा र मेलमिलापको बाटो उत्तम हुन्छ ।
१६. अन्तर्राष्ट्रिय
व्यक्तित्वहरूको सम्मान गर्दा विश्व समुदायलाई के फाइदा हुन्छ?
यस्ता व्यक्तित्वहरूको सम्मान गर्दा विश्वभर मानवीय मूल्य र मान्यताको महत्त्व
बढ्छ । यसले शान्ति, लोकतन्त्र र मानव अधिकारको संरक्षणमा लाग्नेहरूलाई थप प्रोत्साहन मिल्छ ।
विश्व समुदायमा आपसी सद्भाव, एकता र भाइचाराको भावना विकास हुन्छ ।
यसले समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन चाहने नयाँ नेतृत्व जन्माउन मद्दत गर्छ ।
१७. मण्डेलाले परिकल्पना
गरेको 'इन्द्रेणी राष्ट्र' (Rainbow Nation) भन्नाले के बुझिन्छ?
'इन्द्रेणी राष्ट्र' भन्नाले विभिन्न जातजाति, भाषा र धर्मका मानिसहरू एउटै देशमा मिलेर बस्ने समावेशी समाजलाई बुझिन्छ ।
जसरी इन्द्रेणीमा विभिन्न रङ्गहरू मिलेर सुन्दरता दिन्छन्, त्यसरी नै दक्षिण अफ्रिकामा सबै जातिका मानिसहरू समान अधिकारका साथ बस्नुपर्छ
भन्ने मण्डेलाको सोच थियो । यसले जातीय संकीर्णतालाई हटाएर साझा राष्ट्रियताको
भावनालाई जोड दिन्छ । यो अवधारणा विश्वभरका बहुजातीय देशहरूका लागि एउटा नमुना हो ।
१८. मलालालाई नोबेल शान्ति
पुरस्कार प्रदान गर्दा विश्वभर कस्तो प्रभाव पर्यो?
मलालालाई यो पुरस्कार दिँदा विश्वको ध्यान बालिका शिक्षाको अभाव र यसका
चुनौतीहरू तर्फ खिचियो । यसले संसारभरका सरकारहरूलाई बालबालिकाको शिक्षा र
सुरक्षाका लागि थप लगानी गर्न दबाब दियो । लाखौँ बालिकाहरूमा आफू पनि शिक्षित
हुनुपर्छ भन्ने नयाँ आशा र विश्वास जाग्यो । यसले शिक्षालाई शान्ति स्थापनाको एउटा
अनिवार्य अङ्गका रूपमा स्थापित गर्यो ।
१९. मण्डेलाको सङ्घर्ष र सफलताले अन्य देशका नागरिकहरूलाई कसरी प्रभावित गरेको
छ?
मण्डेलाको सफलताले विश्वभरका उत्पीडित र अधिकारविहीन मानिसहरूलाई सङ्घर्ष
गरेमा न्याय पाउन सकिन्छ भन्ने विश्वास दिलाएको छ । धेरै देशका लोकतान्त्रिक
आन्दोलनहरूले मण्डेलाको जीवनीबाट प्रेरणा लिएका छन् । उनको 'शान्ति र मेलमिलाप' को सिद्धान्तलाई द्वन्द्व व्यवस्थापनका लागि विश्वभर एउटा सफल मोडलका रूपमा
लिइन्छ । उनी विश्वव्यापी रूपमा स्वतन्त्रता र समानताका नायक मानिन्छन् ।
२०. विद्यालय स्तरमा
अन्तर्राष्ट्रिय व्यक्तित्व सम्बन्धी कस्ता क्रियाकलाप गर्न सकिन्छ?
विद्यार्थीहरूलाई यस्ता व्यक्तित्वहरूको जीवनी पढ्न लगाएर वक्तृत्वकला वा
निबन्ध प्रतियोगिता आयोजना गर्न सकिन्छ । उनीहरूको योगदान झल्काउने नाटक वा
भिडियोहरू देखाउन सकिन्छ । विद्यालयको भित्ते पत्रिकामा उनीहरूका प्रेरक भनाइहरू
राख्न सकिन्छ । यस्ता क्रियाकलापले विद्यार्थीमा सानैदेखि आदर्श व्यक्तित्व बन्ने
र समाज सेवा गर्ने भावना जागृत गराउँछ ।
२१. "सङ्घर्ष नै जीवन
हो" भन्ने कुरा यी दुई व्यक्तित्वले कसरी पुष्टि गरेका छन्?
मण्डेलाले आफ्नो जीवनको करिब एक तिहाइ समय जेलमा बिताएर पनि अन्ततः विजय हासिल
गरे भने मलालाले मृत्युको मुखबाट फर्केर पनि आफ्नो अभियान जारी राखिन् । यी दुवैको
जीवन सहज थिएन, उनीहरूले निरन्तर बाधा र अवरोधहरूको सामना गर्नुपर्यो । उनीहरूका लागि
सङ्घर्ष केवल व्यक्तिगत स्वार्थका लागि नभई सामाजिक परिवर्तनका लागि थियो ।
उनीहरूको अडिग सङ्घर्षले नै उनीहरूलाई अमर बनाएको हो ।
२२. मलालाले संयुक्त
राष्ट्र सङ्घमा दिएको भाषणको महत्त्व के छ?
मलालाले संयुक्त राष्ट्र सङ्घमा दिएको भाषणले बालिका शिक्षाका विषयमा
विश्वव्यापी ऐक्यबद्धता कायम गर्न ठुलो मद्दत गर्यो । उनले 'एक बच्चा, एक शिक्षक, एक किताब र एक कलमले संसार बदल्न सक्छ' भन्दै शिक्षाको शक्तिको वकालत गरिन् । यो भाषणले विश्वका शक्तिशाली नेताहरूको
ध्यान शिक्षाको पहुँचबाट वञ्चित बालबालिका तर्फ केन्द्रित गरायो । यसले बालिका
शिक्षालाई अन्तर्राष्ट्रिय विकासको प्राथमिकतामा राख्न सहयोग पुर्यायो ।
२३. मण्डेलालाई किन 'शान्तिका दूत' मानिन्छ?
मण्डेलाले सत्तामा आएपछि आफूलाई दमन गर्नेहरूलाई दण्ड दिनुको साटो क्षमा र
प्रेमको बाटो रोजेकाले उनलाई शान्तिका दूत मानिन्छ । उनले हतियार र हिंसाभन्दा
संवाद र सहमतिबाटै समस्याको समाधान खोज्न सकिन्छ भन्ने कुरा व्यवहारमा प्रमाणित
गरे । उनले दक्षिण अफ्रिकालाई गृहयुद्धबाट जोगाएर शान्तिपूर्ण रूपान्तरणको बाटोमा
लगे । उनको यो उदारता विश्वका लागि एउटा ठुलो शान्तिको सन्देश हो ।
२४. नेपाल जस्तो देशका लागि
मलालाको अभियान किन सान्दर्भिक छ?
नेपालका कतिपय ग्रामीण भेगमा अझै पनि छोरीहरूलाई शिक्षाबाट वञ्चित गरिन्छ वा
सानै उमेरमा विवाह गरिदिने चलन छ । मलालाको अभियानले यस्ता सामाजिक कुरीति विरुद्ध
लड्न र छोरीहरूलाई पढाउनुपर्छ भन्ने चेतना फैलाउन सहयोग गर्छ । उनको सङ्घर्षले
नेपाली छात्राहरूलाई पनि शिक्षाका माध्यमबाट आफ्नो भविष्य उज्ज्वल बनाउन प्रेरित
गर्छ । लैङ्गिक समानता कायम गर्न मलालाको विचार निकै उपयोगी छ ।
२५. मण्डेलाको 'मडिवा' उपनामको अर्थ र महत्त्व के हो?
'मडिवा' मण्डेलाको वंशको नाम हो, जसलाई दक्षिण अफ्रिकामा अत्यन्तै आदर र सम्मानका साथ लिइन्छ । यो उपनामले
उनीप्रति जनताको अगाध माया र श्रद्धालाई झल्काउँछ । उनी केवल एउटा नेता मात्र नभई
सम्पूर्ण दक्षिण अफ्रिकी जनताका 'पिता' (Father of
the Nation) का रूपमा पुजिन्छन् भन्ने यसले बुझाउँछ । यो नामले उनको सादगी र जनतासँगको
निकटतालाई पनि दर्शाउँछ ।
२६. मलाला युसफजईको साहसले
विश्वका महिलाहरूलाई कसरी सशक्तीकरण गरेको छ?
मलालाको साहसले महिलाहरूलाई आफ्नो हक र अधिकारका लागि बोल्न सिकाएको छ ।
जस्तोसुकै कठिन परिस्थितिमा पनि पछि हट्नु हुँदैन र आफ्नो आवाज सुनाउनुपर्छ भन्ने
कुरा उनले प्रमाणित गरिन् । यसले महिलाहरूलाई नेतृत्वदायी भूमिकामा आउन र समाजका
अन्याय विरुद्ध लड्न आत्मबल प्रदान गरेको छ । उनको प्रभावले विश्वभर बालिका र
महिलाहरूको पक्षमा नयाँ कानुनी र सामाजिक सुधारहरू भएका छन् ।
२७. मण्डेलाको नोबेल
पुरस्कार प्राप्तिले दक्षिण अफ्रिकालाई कसरी फाइदा पुर्यायो?
यो पुरस्कारले दक्षिण अफ्रिकाको लोकतान्त्रिक आन्दोलनलाई विश्वभरबाट नैतिक र
राजनीतिक समर्थन प्राप्त भयो । यसले त्यहाँको अल्पसङ्ख्यक गोरा सरकारलाई रङ्गभेद
अन्त्य गर्न र मण्डेलालाई जेलबाट मुक्त गर्न थप अन्तर्राष्ट्रिय दबाब सिर्जना गर्यो
। पुरस्कारले दक्षिण अफ्रिका एउटा नयाँ र शान्तिपूर्ण बाटोमा जाँदैछ भन्ने सन्देश
विश्वसामु पुर्यायो । यसले दक्षिण अफ्रिकाको अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठा र गौरव
बढायो ।
२८. मण्डेला र मलालाको
विचारधारालाई हामीले आफ्नो जीवनमा कसरी उतार्न सक्छौँ?
हामीले आफ्नो समाजमा हुने कुनै पनि प्रकारका अन्याय, विभेद र कुरीति विरुद्ध आवाज उठाएर उनीहरूको विचारधारालाई आत्मसात गर्न सक्छौँ
। अरूको अधिकारको सम्मान गर्ने, गरिब र असहायलाई शिक्षा र स्वास्थ्यमा सहयोग गर्ने जस्ता कार्य गर्न सक्छौँ ।
सङ्घर्षमा कहिल्यै हार नमान्ने र जस्तोसुकै समस्या परे पनि सत्यको बाटो नछोड्ने
संकल्प गर्न सक्छौँ । समाज सेवा र मानवीय हितलाई आफ्नो जीवनको लक्ष्य बनाउन सक्छौँ
।
२९. अन्तर्राष्ट्रिय
व्यक्तित्वको जीवनी निर्माण गर्दा कुन कुन कुरामा ध्यान दिनुपर्छ?
जीवनी निर्माण गर्दा सम्बन्धित व्यक्तिको प्रारम्भिक जीवन, सङ्घर्षका क्षणहरू, मुख्य योगदानहरू र उनले प्राप्त गरेका उपलब्धि वा पुरस्कारहरूको बारेमा स्पष्ट
उल्लेख गर्नुपर्छ । उनका विचार र दर्शनले समाजमा पारेको प्रभावलाई पनि व्याख्या
गर्नुपर्छ । तथ्यहरूलाई सही र निष्पक्ष रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ । जीवनीले पाठकमा
सकारात्मक परिवर्तन र प्रेरणा ल्याउने खालको हुनुपर्छ ।
३०. "शिक्षा नै संसार
परिवर्तन गर्ने सबैभन्दा शक्तिशाली हतियार हो" भन्ने मण्डेलाको भनाइलाई
मलालाको जीवनसँग जोडेर व्याख्या गर्नुहोस् ।
मण्डेलाको यो भनाइलाई मलालाले आफ्नो जीवनमा साकार पारेर देखाइन् । मलालाले
एउटा कलम र किताबकै माध्यमबाट शक्तिशाली तालिबानी सोचलाई चुनौती दिइन् र विश्वभर
बालिका शिक्षाको लहर ल्याइन् । उनले शिक्षाले नै चेतना र अधिकारको बाटो देखाउँछ र
समाजलाई परिवर्तन गर्छ भन्ने विश्वास दिलाइन् । यी दुवै व्यक्तित्वले ज्ञान र
शिक्षाका माध्यमबाटै विश्वमा शान्ति र समानता सम्भव छ भन्ने कुरामा जोड दिएका छन् ।
एकाइ ३, पाठ ७ 'विश्वबन्धुत्व र मानवता' बाट ४ अङ्कका ३० वटा प्रश्न र तिनका उत्तरहरू
१. विश्वबन्धुत्व भनेको के
हो? यसको परिचय दिनुहोस् ।
विश्वमा बसोबास गर्ने सम्पूर्ण मानव जातिलाई आफ्नै परिवारको सदस्य जस्तै ठानेर
सुख-दुःखमा साथ दिने र भ्रातृत्वको भावना राख्नु नै विश्वबन्धुत्व हो । यसले भूगोल, जाति, भाषा र धर्मको सीमाभन्दा माथि उठेर सबै मानिस एकै हुन् भन्ने सन्देश दिन्छ ।
यो भावनाले समाजमा मेलमिलाप र आपसी सहयोगको संस्कृतिलाई बढावा दिन्छ ।
विश्वबन्धुत्वले संसारलाई एउटा साझा घरका रूपमा स्वीकार गर्दछ ।
२. मानवता भनेको के हो? यसको महत्त्व प्रस्ट पार्नुहोस् ।
मानवता जात, धर्म, र वर्णभन्दा धेरै माथि रहेको मानवीय व्यवहार र आचरण हो । यसले मानिसमा दया, माया, सहानुभूति र सद्भाव पैदा गर्छ । मानवताकै कारण अपरिचित र विदेशीहरूसँग पनि
आत्मीय सम्बन्ध गाँस्न सकिन्छ। संसारमा शान्ति र सहअस्तित्व कायम गर्न मानवताको
ठुलो महत्त्व छ ।
३. विश्वग्राम (Global Village) को अवधारणा के हो?
अहिलेको सूचना र प्रविधिको विकासले गर्दा संसारका कुनै पनि कुनामा घटेका
घटनाहरूको जानकारी तत्कालै प्राप्त हुने भएकाले संसार एउटा सानो गाउँ जस्तो भएको छ, जसलाई विश्वग्राम भनिन्छ । दूरी र भूगोलले मानिसलाई टाढा बनाए पनि सञ्चार
माध्यमले सबैलाई नजिक ल्याएको छ । यसले गर्दा संसारका मानिसहरू एउटै परिवारका
सदस्य जस्तै व्यवहार गर्न थालेका छन् । विश्वग्रामले भौगोलिक सीमालाई अर्थहीन
बनाइदिएको छ ।
४. विश्वबन्धुत्वको भावनाले
विभेद अन्त्य गर्न कसरी सहयोग गर्छ?
विश्वबन्धुत्वले जातीय, भाषिक, धार्मिक र क्षेत्रीय जस्ता सबै प्रकारका विभेदहरूलाई अन्त्य गर्न मुख्य चासो
राख्दछ । यसले मानिसको रङ्ग वा धर्मभन्दा मानवता ठुलो हुन्छ भन्ने सिकाउँछ । जब
मानिसले अरूलाई आफ्नै नातेदार सरह सम्मान गर्छ, तब समाजमा रहेको विभेद
स्वतः कम हुँदै जान्छ । यो भावनाले सबैलाई समान अधिकार र अवसरको सुनिश्चितता
प्रदान गर्छ ।
५. "वसुधैव
कुटुम्बकम्" को अर्थ र सान्दर्भिकता उल्लेख गर्नुहोस् ।
"वसुधैव कुटुम्बकम्" एउटा संस्कृत उक्ति हो, जसको अर्थ "सम्पूर्ण पृथ्वी नै एउटा परिवार हो" भन्ने हुन्छ । आजको
विश्वव्यापीकरणको युगमा यो विचार अत्यन्तै सान्दर्भिक छ । यसले मानिसहरूलाई
संकुचित सोच त्यागेर विश्वव्यापी एकता कायम गर्न प्रेरित गर्छ । यस दर्शनलाई
आत्मसात गर्दा मात्र विश्वमा स्थायी शान्ति र समृद्धि सम्भव छ ।
६. वैदेशिक रोजगारीमा रहेका
नेपालीहरूले विश्वबन्धुत्वलाई कसरी अनुभव गर्छन्?
वैदेशिक रोजगारीमा जाँदा विभिन्न देशका मानिसहरूसँग एउटै परिवारको सदस्य जस्तै
मिलेर काम गर्दा विश्वबन्धुत्वको प्रत्यक्ष अनुभव हुन्छ । बिरामी पर्दा वा समस्या
आइपर्दा विदेशी सहकर्मीहरूले गर्ने सहयोगले मानवताको गहिराइ बुझाउँछ । यसले आफ्नै
देशमा मात्र सीमित नभई विश्वका जोसुकै मानिस पनि आफन्त हुन सक्छन् भन्ने सिकाउँछ ।
रोजगारीको सिलसिलामा हुने यस्तो अन्तरक्रियाले आपसी सद्भाव बढाउँछ ।
७. विश्वबन्धुत्व कायम गर्न
हामीले के कस्ता व्यवहार गर्नुपर्छ?
विश्वबन्धुत्व कायम गर्न हामीले अरूको अस्तित्वलाई स्वीकार गर्ने र समानताको
व्यवहार गर्नुपर्छ । अपरिचित वा विदेशीहरूसँग पनि आफ्नै परिवारका सदस्यलाई जस्तै 'काका, मामा, दिदी' भनेर नाता लगाएर सम्बोधन गरी आत्मीयता देखाउन सकिन्छ । अरूप्रति सहानुभूति र
सहयोगको भावना प्रकट गर्नाले यो भावना प्रगाढ हुन्छ । संकुचित सोच त्यागेर उदार
बन्नु नै यसको मुख्य व्यवहार हो ।
८. मानवीय मूल्यहरूले
विश्वबन्धुत्वमा कस्तो प्रभाव पार्छन्?
सम्मान, जिम्मेवारी बोध, सहिष्णुता र इमानदारिता जस्ता मानवीय मूल्यहरूको पालनाले विश्वबन्धुत्वको
भावनालाई मजबुत बनाउँछन् । यी मूल्यहरूले मानिसलाई अनुशासित र नैतिकवान् बनाउन
मद्दत गर्छन्। जब मानिसले यी मूल्यहरूलाई व्यवहारमा उतार्छ, तब संसारभरि आपसी विश्वास र प्रेमको वातावरण सिर्जना हुन्छ । मानवीय मूल्यबिना
विश्वबन्धुत्वको परिकल्पना गर्न सकिँदैन ।
९. विश्वबन्धुत्वले मानव
अधिकारको संरक्षणमा कसरी मद्दत गर्छ?
विश्वबन्धुत्वको भावनाले संसारका सबै मानिसलाई समान रूपमा शान्ति र
सहअस्तित्वका साथ बाँच्न पाउने अधिकार सुनिश्चित गर्छ । यसले युद्ध र हिंसालाई
निरुत्साहित गरी सुरक्षित विश्व समाजको स्थापनामा जोड दिन्छ । प्रत्येक व्यक्तिको
स्वतन्त्रता र आत्मसम्मानको रक्षा गर्नु यसको मूल अभिप्राय हो [७१] । यसरी यसले
विश्वव्यापी रूपमा मानव अधिकारको वकालत गर्दछ ।
१०. सञ्चार र प्रविधिले
विश्वबन्धुत्वको भावनालाई कसरी फैलाएको छ?
सञ्चार र प्रविधिको माध्यमबाट संसारका जुनसुकै कुनामा रहेका मानिसहरूसँग
नजिकको सम्बन्ध कायम गर्न सकिन्छ । इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालले गर्दा मानिसहरूका
विचार, संस्कृति र समस्याहरू आदानप्रदान गर्न सजिलो भएको छ । यसले गर्दा एउटा देशमा
भएको दुःखमा अर्को देशका मानिसहरूले सहयोग गर्ने र सहानुभूति देखाउने वातावरण
बनेको छ । प्रविधिले दूरी घटाएर भावनालाई जोड्ने काम गरेको छ ।
११. "अपरिचित र
विदेशीसँगको सम्बन्ध" पाठमा कसरी वर्णन गरिएको छ?
पाठका अनुसार अपरिचित र विदेशीहरूसँगको सम्बन्ध पनि सहयोग, सद्भाव र सहकार्यमा आधारित हुनुपर्छ । नयाँ ठाउँमा जाँदा सुरुमा अपरिचित लागे
पनि मानवीय व्यवहारका कारण विस्तारै उनीहरूसँग आत्मीयता बढ्छ । विदेशीहरूसँगको
सम्बन्धले नयाँ अनुभव र संस्कृति बुझ्ने अवसर प्रदान गर्दछ [७०] । यस्तो सम्बन्धले
संकुचित घेरा तोडेर विश्वव्यापी नागरिक बन्न सिकाउँछ ।
१२. विश्वबन्धुत्वका चारवटा
फाइदाहरू लेख्नुहोस् ।
क) संसारमा शान्ति र सहअस्तित्व कायम गर्न मद्दत पुग्छ ।
ख) जातीय, धार्मिक र क्षेत्रीय विभेदहरूको अन्त्य हुन्छ ।
ग) मानिसहरू बीच आपसी सहयोग, सद्भाव र भ्रातृत्व बढ्छ ।
घ) मानव अधिकारको संरक्षण र सुरक्षित समाजको निर्माण हुन्छ ।
१३. सहिष्णुता र
विश्वबन्धुत्व बीचको सम्बन्ध के हो?
सहिष्णुता भनेको अरूको विचार, धर्म र अस्तित्वलाई सम्मानपूर्वक स्वीकार गर्ने गुण हो, जुन विश्वबन्धुत्वको आधार हो । सहिष्णुताविना फरक सोच भएका मानिसहरू बीच
मेलमिलाप हुन सक्दैन । जब हामी एकअर्काका भिन्नताप्रति सहिष्णु हुन्छौँ, तब मात्र विश्वबन्धुत्वको भावना बलियो हुन्छ । त्यसैले सहिष्णुताले नै
संसारलाई एकताबद्ध बनाउन सहयोग गर्छ ।
१४. मानवतालाई
"सबैभन्दा ठुलो धर्म" किन भनिएको हो?
मानवताले मानिसको रङ्ग, जात वा सम्प्रदाय भन्दा माथि उठेर मानवीय संवेदनालाई प्राथमिकता दिने हुनाले
यसलाई सबैभन्दा ठुलो धर्म मानिन्छ । कुनै पनि धर्मले मानिसलाई घृणा गर्न सिकाउँदैन, र मानवताले त सबैलाई प्रेम गर्न सिकाउँछ । जब कसैलाई दुःख पर्छ, तब उसको जात वा धर्म नहेरी गरिने सहयोग नै वास्तविक मानवता हो । यसले संसारलाई
भावनात्मक रूपमा जोड्ने काम गर्छ ।
१५. सहयोग र सहकार्यको
संस्कृतिले समाजलाई कसरी फाइदा पुर्याउँछ?
सहयोग र सहकार्यको संस्कृतिले मानिसहरूलाई एकअर्काको सहारा बन्न सिकाउँछ, जसले गर्दा कठिन समयमा पनि समस्या समाधान गर्न सजिलो हुन्छ । यसले समाजमा आपसी
विश्वास बढाउँछ र द्वन्द्वलाई कम गर्छ । सहकार्यले गर्दा ठुला-ठुला विकासका कामहरू
र सामाजिक सुधारहरू सम्भव हुन्छन् [७०] । यसले व्यक्तिमा एक्लोपन महसुस हुन दिँदैन
र सुरक्षाको अनुभूति गराउँछ ।
१६. घरपरिवारबाट टाढा रहँदा
विश्वबन्धुत्वको भावनाले कसरी राहत दिन्छ?
घरपरिवारबाट टाढा रहँदा नयाँ साथीभाइ र सहकर्मीहरूलाई नै परिवारको सदस्य जस्तै
ठान्दा मानसिक शान्ति र राहत मिल्छ । अरूले देखाउने सहानुभूति र सहयोगले गर्दा
एक्लोपन महसुस हुँदैन । मानवताको पक्ष बलियो भएमा पराई भूमिमा पनि आफ्नै घरको जस्तै स्नेह र संरक्षण
पाउन सकिन्छ । यसले मानिसलाई नयाँ परिवेशमा छिटो घुलमिल हुन सहयोग गर्छ ।
१७. सहानुभूति र आत्मीयता
भन्नाले के बुझिन्छ?
सहानुभूति भनेको अरूको दुःख वा समस्यालाई आफ्नै ठानेर महसुस गर्नु र दया
देखाउनु हो । आत्मीयता भनेको मानिसहरू बीचको प्रगाढ प्रेम र निकटताको सम्बन्ध हो ।
यी दुवै गुणहरूले मानिसलाई भावनात्मक रूपमा जोड्छन् र विश्वबन्धुत्वको भावनालाई
व्यवहारमा उतार्न मद्दत गर्छन् । यिनकै कारण संसारमा मानवीय सेवा र परोपकारका
कामहरू सम्भव भएका छन् ।
१८. विश्वबन्धुत्वका लागि
"संकुचित सोच" कसरी बाधक बन्छ?
संकुचित सोचले मानिसलाई आफ्नो जात, धर्म वा देशको सिमानामा मात्र सीमित राख्छ र अरूलाई पराई देख्न सिकाउँछ । यस्तो सोचले गर्दा मानिसमा घृणा, ईर्ष्या र विभेदको भावना पैदा हुन्छ । जबसम्म मानिसले "मेरो" र
"तेरो" भन्ने साघुँरो घेरा तोड्दैन, तबसम्म विश्वबन्धुत्वको
भावना विकास हुन सक्दैन । संकुचित सोच नै संसारमा हुने द्वन्द्व र युद्धको मुख्य
कारण हो ।
१९. पर्यटन र भ्रमणले
विश्वबन्धुत्व बढाउन कसरी सहयोग गर्छ?
पर्यटन र भ्रमणका क्रममा मानिसले विभिन्न देशका मानिसहरूसँग भेटघाट गर्छ र
उनीहरूको जीवनशैली र संस्कृति बुझ्ने मौका पाउँछ । यसले गर्दा अरूप्रति रहेका
भ्रमहरू हट्छन् र आपसी समझदारी बढ्छ । अतिथि सत्कार र सम्मानको अनुभवले मानिसलाई
विश्वव्यापी नागरिक भएको महसुस गराउँछ । भ्रमणले मानिसको दृष्टिकोणलाई फराकिलो
बनाएर मानवताको भावना जगाउँछ ।
२०. विद्यालयमा
विश्वबन्धुत्वको अभ्यास कसरी गर्न सकिन्छ?
विद्यालयमा विभिन्न जातजाति र समुदायका विद्यार्थीहरू बीच समानता र सद्भावको
व्यवहार गरेर यसको अभ्यास गर्न सकिन्छ । एकअर्काको भाषा र संस्कृतिको सम्मान गर्ने, खाजा वा शैक्षिक सामग्री बाँडेर प्रयोग गर्ने र सामूहिक कार्यमा सहभागी हुने
गर्नुपर्छ । शिक्षक र साथीहरूलाई आदर गर्ने र समस्यामा परेका साथीलाई सहयोग गर्ने
बानीले विश्वबन्धुत्वको जग बसाल्छ ।
२१. "मानव जाति एकै
हुन्" भन्ने भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस् ।
संसारका सबै मानिसहरूको रगतको रङ्ग रातो हुन्छ र सबैमा मानवीय संवेदनाहरू समान
हुन्छन् । भूगोल, भाषा वा वेशभूषा फरक भए पनि सुखमा खुसी हुने र दुःखमा रुने स्वभाव सबैको एउटै
हुन्छ । विज्ञान र धर्म दुवैले मानिसको उत्पत्ति र संरचना समान रहेको स्वीकार
गरेका छन् । त्यसैले बाहिरी आवरण भन्दा भित्री मानवीय गुणहरूले सबै मानव एकै हुन्
भन्ने पुष्टि गर्छ ।
२२. विश्वबन्धुत्वमा
"इमानदारिता" को महत्त्व के छ?
इमानदारिताले मानिसहरू बीच आपसी विश्वास कायम गर्न मद्दत गर्छ, जुन विश्वबन्धुत्वको एउटा बलियो खम्बा हो । इमानदार मानिसले कसैलाई धोका
दिँदैन र सबैको भलाइको लागि काम गर्छ । जब समाजमा इमानदारिताको कदर हुन्छ, तब मात्र सहकार्य र मेलमिलाप सम्भव हुन्छ । इमानदार आचरणले नै मानिसलाई
विश्वभर सम्मानित र प्रिय बनाउँछ ।
२३. अतिथि देवो भव: भन्ने
संस्कारले मानवतालाई कसरी जोगाएको छ?
अतिथिलाई देवता समान मानेर सत्कार गर्ने हाम्रो संस्कारले मानवताको उच्च नमुना
प्रस्तुत गर्दछ । यसले अपरिचित व्यक्तिलाई पनि उचित बास, खाना र सम्मान प्रदान गर्न सिकाउँछ । पाहुनालाई गरिने यस्तो आत्मीय व्यवहारले
मानिसहरू बीचको दूरी घटाउँछ र आत्मीयता बढाउँछ । यो संस्कारले नै हाम्रो समाजलाई
विश्वबन्धुत्वको मार्गमा डोर्याएको छ ।
२४. विश्व शान्ति स्थापनामा
विश्वबन्धुत्वको के भूमिका हुन्छ?
विश्वबन्धुत्वले मानिसहरूलाई हतियार र युद्धभन्दा प्रेम र वार्ताबाट समस्या
समाधान गर्न प्रेरित गर्छ । यसले "एउटाको दुःख सबैको दुःख" भन्ने भावना
जगाउने हुनाले देशहरू बीच हुने अनावश्यक प्रतिस्पर्धा र द्वन्द्व कम हुन्छ । जब
संसारका सबै नागरिकले एकअर्कालाई आफ्नै सम्झन्छन्, तब हिंसाको ठाउँ शान्तिले
लिन्छ । यसरी यसले दिगो विश्व शान्तिको आधार तयार पार्छ ।
२५. विश्वबन्धुत्वका चारवटा
मुख्य मूल्यहरू के के हुन्?
क) सम्मान: सबैको अस्तित्व र विचारको आदर गर्ने ।
ख) जिम्मेवारी बोध: समाज र राष्ट्रप्रति आफ्नो कर्तव्य बुझ्ने ।
ग) सहिष्णुता: अरूका भिन्नताहरूलाई सहर्ष स्वीकार गर्ने ।
घ) इमानदारिता: व्यवहारमा स्वच्छता र पारदर्शिता कायम गर्ने ।
२६. "दूरी भूगोलले
बनाउँछ तर भावनाले जोड्छ" व्याख्या गर्नुहोस् ।
दुई देश वा सहर बीचको दूरी भौगोलिक रूपमा धेरै किलोमिटर हुन सक्छ । तर
मानिसहरू बीचको माया, सद्भाव र मानवताले त्यो दूरीलाई अर्थहीन बनाइदिन्छ । आजको प्रविधिको प्रयोगले
त झन् टाढा रहेका मानिसलाई पनि हरपल भावनात्मक रूपमा सँगै रहन सहयोग गरेको छ ।
त्यसैले भौगोलिक दूरी भन्दा भावनात्मक सामीप्यता विश्वबन्धुत्वका लागि बढी
महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
२७. मानवता र
विश्वबन्धुत्वको विकासमा अभिभावकको भूमिका कस्तो हुनुपर्छ?
अभिभावकले आफ्ना बालबालिकालाई सानैदेखि अरूको सम्मान गर्न र सहयोग गर्न
सिकाउनुपर्छ । घरमा आउने पाहुना वा छिमेकीसँग गरिने राम्रो व्यवहारले बालबालिकामा
मानवताको संस्कार बस्छ । बालबालिकालाई संसारका विभिन्न संस्कृति र मानिसहरूबारे
सकारात्मक जानकारी दिएर उनीहरूको सोच फराकिलो बनाउनुपर्छ । अभिभावक स्वयंले यी
मूल्यहरूको पालना गरेर नमुना पेश गर्नुपर्छ ।
२८. विभिन्न धर्मावलम्बीहरू
बीच विश्वबन्धुत्व कसरी कायम हुन सक्छ?
सबै धर्मको मूल उद्देश्य मानवीय सेवा र कल्याण नै हो भन्ने कुरा बुझेर
विश्वबन्धुत्व कायम हुन सक्छ । एक धर्मका अनुयायीले अर्को धर्मका मानिसको चाडपर्व
र मान्यतालाई सम्मान गर्नुपर्छ । धार्मिक कट्टरता त्यागेर मानवतालाई सर्वोपरी
ठान्ने हो भने धर्म कहिल्यै पनि बाधक बन्दैन । आपसी छलफल र सहकार्यले धार्मिक
सद्भावलाई मजबुत बनाउँछ ।
२९. युद्ध र हिंसा
विश्वबन्धुत्वका लागि कसरी चुनौती हुन्?
युद्ध र हिंसाले मानिसहरू बीच घृणा, अविश्वास र डर पैदा गर्छन्, जसले विश्वबन्धुत्वको भावनालाई नष्ट गर्दछ । हिंसाले मानिसको बाँच्न पाउने
अधिकार र शान्तिलाई खोस्ने काम गर्छ । युद्धले एउटा समुदायलाई अर्को समुदायको
शत्रु बनाउँछ, जसले गर्दा मानवताको हार हुन्छ । यस्ता क्रियाकलापहरूले संसारलाई विखण्डन तर्फ
लैजान्छन् ।
३०. स्वस्थ र सुखद जीवनका
लागि विश्वबन्धुत्व किन आवश्यक छ?
मानिस एक्लै बस्न र सबै आवश्यकता पूरा गर्न सक्दैन, त्यसैले अरूको सहयोग र मेलमिलाप अनिवार्य हुन्छ । जब विश्वबन्धुत्वको भावना
हुन्छ, तब मानिसले सुरक्षित र सम्मानित महसुस गर्छ, जसले गर्दा मानसिक रूपमा
स्वस्थ रहन मद्दत पुग्छ । आपसी सहयोगले आर्थिक र सामाजिक उन्नति हुने हुनाले जीवन
सुखद बन्छ । समग्रमा, विश्वभरिका मानिसहरू एक भएर बाँच्दा नै मानव जातिको कल्याण हुन्छ ।
एकाइ ३, पाठ ८ 'हाम्रो सामाजिक दायित्व' बाट ४ अङ्कका ३० वटा प्रश्न र तिनका उत्तरहरू
१. सामाजिक दायित्व भनेको
के हो? यसको महत्त्व स्पष्ट पार्नुहोस् ।
समाजमा रहेका ज्येष्ठ नागरिक, असहाय र अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूप्रति व्यक्ति, परिवार र समाजले निर्वाह
गर्नुपर्ने जिम्मेवारीलाई सामाजिक दायित्व भनिन्छ । यस्तो दायित्व वहन गर्नाले
सामाजिक सहअस्तित्व र सामाजिक एकता सुदृढ हुन्छ । यसले समाजमा असल सामाजिक संस्कार
र मूल्य मान्यताहरू स्थापित गर्न मद्दत गर्दछ । यो हरेक नागरिकको नैतिक कर्तव्य
पनि हो ।
२. ज्येष्ठ नागरिक भनेका को
हुन् र उनीहरूलाई किन 'हाम्रो गौरव' भनिएको हो?
लामो अनुभव सँगालेका उमेर पाकेका व्यक्तिहरू ज्येष्ठ नागरिक हुन्, जो हाम्रो समाज, संस्कृति र मूल्य मान्यताका स्रोत हुन् । उनीहरूले आफ्नो जीवनको महत्त्वपूर्ण
समय परिवार, समाज र राष्ट्रको सेवामा समर्पित गरेका हुन्छन् । उनीहरूसँग भएको ज्ञान, सिप र अनुभव नयाँ पुस्ताका लागि मार्गदर्शक हुने भएकाले उनीहरूलाई हाम्रो गौरव
भनिएको हो । उनीहरूले नै हामीलाई असल बाटो देखाउने पथप्रदर्शकको भूमिका खेल्छन् ।
३. ज्येष्ठ नागरिकका ज्ञान
र सिपलाई कसरी सदुपयोग गर्न सकिन्छ?
ज्येष्ठ नागरिकहरूसँग ज्ञान, सिप र अनुभवको ठुलो भण्डार हुन्छ, जसलाई समाज र राष्ट्रको हितमा उपयोग गर्नुपर्छ । उनीहरूका अनुभवबाट प्रेरणा
लिएर नयाँ पुस्ताले सिर्जनात्मक काम गर्न सक्छन् । उनीहरूलाई विभिन्न सामाजिक तथा
सांस्कृतिक कार्यहरूमा सल्लाहकारका रूपमा सहभागी गराउन सकिन्छ । उनीहरूले सिकाएका
सीप र परम्परागत ज्ञानलाई आधुनिक प्रविधिसँग जोडेर विकासमा लगाउन सकिन्छ ।
४. ज्येष्ठ नागरिकको
संरक्षणका लागि संवैधानिक व्यवस्था के छ?
नेपालको संविधानमा ज्येष्ठ नागरिकलाई राज्यबाट विशेष संरक्षण र सामाजिक
सुरक्षाको हक हुने कुराको प्रत्याभूति गरिएको छ । संविधानले ज्येष्ठ नागरिकको
अधिकारलाई मौलिक हककै रूपमा स्वीकार गरेको छ। यसका अतिरिक्त ज्येष्ठ नागरिक
सम्बन्धी ऐनले पनि उनीहरूको अधिकार र सुरक्षालाई सुनिश्चित गरेको छ । यो
व्यवस्थाले ज्येष्ठ नागरिकलाई सम्मानित जीवन बिताउन कानुनी आधार प्रदान गर्दछ ।
५. ज्येष्ठ नागरिक सम्बन्धी
ऐनमा परिवारको कर्तव्यबारे के उल्लेख छ?
ज्येष्ठ नागरिक सम्बन्धी ऐनले ज्येष्ठ नागरिकलाई आफ्नो आर्थिक हैसियत र इज्जत
अनुसार पालनपोषण तथा हेरचाह गर्नु परिवारको प्रत्येक सदस्यको कर्तव्य हुने कुरा
उल्लेख गरेको छ । परिवारका सदस्यहरूले उनीहरूको स्वास्थ्य, खानपान र मानसिक स्वास्थ्यको ख्याल गर्नुपर्छ । ज्येष्ठ नागरिकलाई अपमान गर्ने
वा अपहेलना गर्ने कार्यलाई कानुनले वर्जित गरेको छ । उनीहरूलाई माया र सम्मान दिनु
नै परिवारको मुख्य जिम्मेवारी हो ।
६. राज्यले ज्येष्ठ
नागरिकका लागि कस्ता सुविधाहरू उपलब्ध गराउँदै आएको छ?
राज्यले ज्येष्ठ नागरिकका लागि मासिक रूपमा सामाजिक सुरक्षा भत्ता उपलब्ध
गराउँदै आएको छ । सार्वजनिक सवारी साधनमा सिट आरक्षण र भाडामा छुटको व्यवस्था
गरिएको छ । स्वास्थ्य सेवामा पनि ज्येष्ठ नागरिकका लागि विशेष छुट र प्राथमिकता
दिने प्रबन्ध मिलाइएको छ । उनीहरूको सहज जीवनयापनका लागि विभिन्न कल्याणकारी
कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिएका छन् ।
७. ज्येष्ठ नागरिकको उचित
स्याहार र हेरचाहका लागि हामीले के गर्नुपर्छ?
ज्येष्ठ नागरिकलाई उचित स्याहार गर्न उनीहरूको ज्ञान र सिपलाई समेट्दै
पारिवारिक योजना निर्माण गर्नुपर्छ । उनीहरूको रुचि अनुसारको काम र भ्रमणको
प्रबन्ध मिलाउनु आवश्यक हुन्छ। उनीहरूसँग समय बिताउने, कुराकानी गर्ने र उनीहरूको भावना बुझ्ने प्रयास गर्नुपर्छ । स्वास्थ्य परीक्षण
र पोषणयुक्त खानपानमा विशेष ध्यान दिनु हाम्रो दायित्व हो ।
८. असहाय व्यक्ति भनेका को
हुन्? उनीहरूप्रति हाम्रो दायित्व के हो?
आफ्नो हेरचाह आफैँ गर्न नसक्ने र सहारा दिने कोही नभएका व्यक्तिहरू असहाय हुन्
। उनीहरूप्रति हाम्रो दायित्व भनेको उनीहरूलाई आवश्यकता अनुसारको सेवा, सहयोग र सम्मान पुर्याउनु हो । उनीहरूसँग सहानुभूतिपूर्ण व्यवहार गरी समाजमा
पुन:स्थापना गर्न मद्दत गर्नुपर्छ । असहायहरूलाई गाँस, बास र कपास जस्ता आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्न सहयोग गर्नु मानवीय कर्तव्य हो ।
९. अपाङ्गता भएका
व्यक्तिहरूको परिचय र उनीहरूसँग गर्नुपर्ने व्यवहार लेख्नुहोस् ।
शारीरिक वा मानसिक रूपमा केही कठिनाइ भएका तर विभिन्न प्रकारका ज्ञान, सिप र क्षमता भएका व्यक्तिहरू अपाङ्गता भएका व्यक्ति हुन् । उनीहरूलाई दया र
माया मात्र होइन, बरु उचित अवसर र सम्मान प्रदान गर्नुपर्छ । उनीहरूसँग समान र सहानुभूतिपूर्ण
व्यवहार गर्नुपर्छ [७४] । उनीहरूको क्षमतालाई कदर गर्दै आत्मनिर्भर बन्नका लागि
आवश्यक वातावरण बनाइदिनु हाम्रो दायित्व हो ।
१०. संविधानको धारा ४३ मा
असहाय नागरिकका लागि के व्यवस्था छ?
संविधानको धारा ४३ मा असहाय र आफ्नो हेरचाह आफैँ गर्न नसक्ने नागरिकलाई कानुन
बमोजिम सामाजिक सुरक्षाको हक हुन्छ भनी उल्लेख गरिएको छ । यसले राज्यलाई त्यस्ता नागरिकहरूको संरक्षण गर्ने संवैधानिक दायित्व
सुम्पेको छ । यो व्यवस्थाले कसैले पनि सहाराविहीन भएर बाँच्नु पर्दैन भन्ने
सुनिश्चित गर्छ । राज्यले उनीहरूको संरक्षणका लागि विशेष नीतिहरू अवलम्बन गरेको छ ।
११. अपाङ्गता भएका
व्यक्तिको क्षमतालाई राष्ट्र विकासमा कसरी लगाउन सकिन्छ?
अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूसँग पनि विशिष्ट ज्ञान र क्षमता हुन्छ, जसलाई राष्ट्रको विकासमा उपयोग गर्न सकिन्छ । उनीहरूलाई उनीहरूको शारीरिक
अवस्था अनुकूलको तालिम र शिक्षा दिएर उत्पादनशील कार्यमा संलग्न गराउन सकिन्छ ।
उनीहरूको अनुभव र योग्यतालाई राज्यका विभिन्न निकायमा उपयोग गर्दा विकासको गति
अगाडि बढ्छ । अवसर पाएमा उनीहरूले पनि सपाङ्ग व्यक्ति सरह नै उत्कृष्ट कार्य गर्न
सक्छन् ।
१२. राज्यले अपाङ्गता भएका
व्यक्तिका लागि आरक्षणको व्यवस्था किन गरेको हो?
अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई राज्यको मूल प्रवाहमा ल्याउन र उनीहरूको
प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्न विशेष आरक्षणको व्यवस्था गरिएको हो । सरकारी सेवा, शिक्षा, स्वास्थ्य र सामाजिक क्षेत्रमा आरक्षण दिँदा उनीहरूको पहुँच बढ्छ । यसले
उनीहरूलाई आर्थिक रूपमा स्वावलम्बी र सामाजिक रूपमा सम्मानित बन्न मद्दत गर्छ ।
आरक्षणले समाजमा व्याप्त विभेद हटाउन सहयोग पुर्याउँछ ।
१३. अपाङ्गता मैत्री
वातावरण भनेको के हो? यसको महत्त्व लेख्नुहोस् ।
सार्वजनिक स्थानहरू, कार्यालयहरू र सडकहरूमा अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूले सहजै आवतजावत र सेवा लिन
सक्ने गरी बनाइएको संरचनालाई अपाङ्गता मैत्री वातावरण भनिन्छ । यसको महत्त्व भनेको
उनीहरूलाई अरूमाथि निर्भर नभई स्वतन्त्र रूपमा बाँच्न सहयोग गर्नु हो । र्याम्प, विशेष शौचालय र सांकेतिक भाषा जस्ता सुविधाहरूले उनीहरूको आत्मविश्वास
बढाउँछन् । यो सामाजिक न्यायको एउटा महत्त्वपूर्ण पाटो हो ।
१४. ज्येष्ठ नागरिकलाई
"हाम्रा पथप्रदर्शक" किन भनिएको हो?
ज्येष्ठ नागरिकहरूले आफ्नो जीवनमा धेरै उकाली-ओराली भोगेका हुन्छन् र
उनीहरूसँग जीवनको गहिरो भोगाइ र ज्ञान हुन्छ । उनीहरूले सँगालेको अनुभवले हामीलाई
सही र गलत छुट्याउन मद्दत गर्दछ । संकटको समयमा उनीहरूको सल्लाह र सुझाव हाम्रा
लागि मार्गदर्शन बन्दछन् । त्यसैले उनीहरूले देखाएको असल बाटो पछ्याउनु हाम्रो
हितमा हुने भएकाले उनीहरू पथप्रदर्शक हुन् ।
१५. "ज्येष्ठ नागरिक, असहाय र अपाङ्गता भएका व्यक्तिप्रतिको दायित्व पूरा हुनु" भनेको के हो?
यी व्यक्तिप्रतिको दायित्व पूरा हुनु भनेको उनीहरूलाई राज्य र समाजबाट केवल
सेवा र सुविधा दिनु मात्र होइन । सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा उनीहरूले अन्य नागरिक
सरह सम्मानपूर्वक र सुविधाजनक तरिकाले आफ्नो जीवन बिताउन पाउनु हो। जब उनीहरूले
आफूलाई समाजको एउटा सम्मानित र उपयोगी सदस्य महसुस गर्छन्, तब मात्र हाम्रो दायित्व पूरा भएको मानिन्छ । यसका लागि हामी सबैले
मैत्रीपूर्ण वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ ।
१६. ज्येष्ठ नागरिकको
महत्त्व कुनै चार बुँदामा लेख्नुहोस् ।
क) उनीहरू हाम्रो समाज, संस्कृति र मूल्य मान्यताका जीवित स्रोत हुन् ।
ख) उनीहरूले हामीलाई असल बाटो देखाउने पथप्रदर्शकको भूमिका निर्वाह गर्छन् ।
ग) उनीहरूसँग ज्ञान, सिप र अनुभवको अमूल्य भण्डार हुन्छ ।
घ) उनीहरूले आफ्नो जीवनको महत्त्वपूर्ण समय राष्ट्र र समाजको हितमा अर्पेका
हुन्छन् ।
१७. "ज्येष्ठ नागरिक
हाम्रा पथप्रदर्शक, संस्कृति र मूल्य मान्यताका स्रोत हुन्" यसलाई पुष्टि गर्नुहोस् ।
हाम्रा परम्परागत कला, संस्कृति र संस्कारहरू पुस्तान्तरण गर्ने काम ज्येष्ठ नागरिकले नै गर्दछन् ।
उनीहरूले नै हामीलाई हाम्रा मौलिक मूल्य र आदर्शका बारेमा शिक्षा दिन्छन् । समाजमा
रहेका रीतिरिवाज र इतिहासलाई जीवित राख्न उनीहरूको भूमिका मुख्य हुन्छ । उनीहरूको
अनुभवले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो पहिचान बुझ्न र जोगाउन प्रेरणा दिन्छ ।
१८. अपाङ्गता भएका
व्यक्तिलाई दया माया भन्दा पनि अवसरको खाँचो किन छ?
दया र मायाले उनीहरूलाई कमजोर बनाउन सक्छ, तर अवसरले उनीहरूलाई
आत्मनिर्भर र सक्षम बनाउँछ । उनीहरूसँग विशिष्ट क्षमताहरू हुन्छन्, जसलाई प्रदर्शन गर्ने ठाउँ दिएमा उनीहरूले समाजमा ठुलो योगदान दिन सक्छन् ।
अवसर पाउँदा उनीहरूको आत्मविश्वास बढ्छ र उनीहरूले सम्मानित जीवन बिताउन पाउँछन् ।
अधिकारमुखी दृष्टिकोणले उनीहरूलाई दयाको पात्र होइन, सक्षम नागरिकका रूपमा
स्वीकार गर्दछ ।
१९. सामाजिक दायित्व र असल
संस्कार बीचको सम्बन्ध कस्तो हुन्छ?
सामाजिक दायित्व वहन गर्नाले समाजमा असल सामाजिक संस्कारको विकास हुन्छ । जब
हामी ज्येष्ठ नागरिक र असहायको सम्मान गर्छौँ, तब नयाँ पुस्ताले पनि त्यही
संस्कार सिक्छ। यसले समाजमा आपसी प्रेम, सद्भाव र सहकार्यको वातावरण बनाउँछ । असल संस्कार भएको समाजमा मात्र सामाजिक
दायित्व प्रभावकारी रूपमा पूरा हुन सक्छ ।
२०. विद्यालयमा सामाजिक
दायित्व सम्बन्धी कस्ता कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ?
विद्यालयमा "असहाय र अपाङ्गता भएका व्यक्तिप्रतिको हाम्रो दायित्व"
शीर्षकमा वक्तृत्वकला वा निबन्ध प्रतियोगिता आयोजना गर्न सकिन्छ ।
विद्यार्थीहरूलाई ज्येष्ठ नागरिक आश्रम वा अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूका लागि काम
गर्ने संस्थाहरूको भ्रमण गराउन सकिन्छ । विद्यार्थीहरूलाई आफ्ना
हजुरबुवा-हजुरआमाको अनुभव लेख्न वा उनीहरूलाई सम्मान गर्न प्रेरित गर्ने खालका
क्रियाकलाप गराउन सकिन्छ । यसले विद्यार्थीमा सानैदेखि जिम्मेवारीको भावना विकास
गर्छ ।
२१. पारिवारिक वातावरणले
ज्येष्ठ नागरिकको मानसिक स्वास्थ्यमा कस्तो प्रभाव पार्छ?
पारिवारिक स्नेह, माया र उचित सम्मानले ज्येष्ठ नागरिकलाई मानसिक रूपमा स्वस्थ र खुसी राख्न
मद्दत गर्छ। परिवारका सदस्यहरूसँग सँगै बस्ने र कुराकानी गर्ने वातावरण भएमा
उनीहरूमा एक्लोपनको महसुस हुँदैन। उनीहरूलाई घरायसी निर्णय प्रक्रियामा सहभागी
गराउँदा उनीहरूले आफ्नो महत्त्व बुझ्छन् । यसले उनीहरूको उमेरका कारण हुने मानसिक
तनाबलाई कम गर्दछ ।
२२. ज्येष्ठ नागरिकलाई
सामाजिक सुरक्षा भत्ता दिनुको उद्देश्य के हो?
यसको मुख्य उद्देश्य ज्येष्ठ नागरिकलाई आर्थिक रूपमा केही राहत पुर्याउनु र
उनीहरूको आत्मसम्मान जोगाउनु हो । यसले उनीहरूलाई आफ्नो सानो-तिनो व्यक्तिगत
आवश्यकता पूरा गर्न अरूको मुख ताक्नु पर्ने अवस्थाबाट बचाउँछ । यो राज्यले आफ्ना
ज्येष्ठ नागरिकप्रति देखाउने सम्मान र संरक्षणको एउटा रूप हो । यसले उनीहरूको
जीवनयापनलाई अलि सहज बनाउन सहयोग गर्छ ।
२३. अपाङ्गता भएका नागरिकका
लागि आरक्षण कत्तिको प्रभावकारी छ?
आरक्षणले अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई सरकारी सेवा र अन्य क्षेत्रमा प्रवेश
पाउन सजिलो बनाएको छ । यसले उनीहरूको आर्थिक र सामाजिक हैसियत सुधार्न मद्दत पुर्याएको
छ । तर केवल आरक्षण मात्र पर्याप्त छैन, कार्यस्थलमा उनीहरूका लागि अनुकूल वातावरण हुनु पनि उत्तिकै जरुरी छ ।
आरक्षणले उनीहरूको क्षमताको पहिचान र विकासका लागि नयाँ बाटोहरू खोलेको छ ।
२४. समाजका अन्य नागरिकले
अपाङ्गता भएका व्यक्तिका लागि के गर्न सक्छन्?
अन्य नागरिकले अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई विभेद नगरी समान व्यवहार गर्नुपर्छ
। उनीहरूलाई हिँडडुल गर्न वा सार्वजनिक सेवा लिन कठिनाइ हुँदा सहयोग गर्नुपर्छ ।
उनीहरूको क्षमतालाई प्रोत्साहन गर्ने र उनीहरूलाई समाजका हरेक क्रियाकलापमा समावेश
गराउनु पर्छ । उनीहरूप्रति नकारात्मक धारणा त्यागेर सकारात्मक सोच राख्नु नै ठुलो
सहयोग हो ।
२५. अपाङ्गता मैत्री संरचना
निर्माणमा स्थानीय सरकारको भूमिका के हुन्छ?
स्थानीय सरकारले आफ्ना भवन, पार्क र सडकहरू बनाउँदा अनिवार्य रूपमा अपाङ्गता मैत्री मापदण्ड पालना
गर्नुपर्छ । उनीहरूका लागि आवश्यक र्याम्प, विशेष बाटो र शौचालयहरूको व्यवस्था मिलाउनु पर्छ । निजी क्षेत्रका भवनहरू
निर्माण गर्दा पनि यस्ता मापदण्ड पालना गर्न लगाउने नीति बनाउनु पर्छ । यसले
स्थानीय स्तरमा रहेका अपाङ्गता भएका व्यक्तिको जीवन सहज बनाउँछ।
२६. ज्येष्ठ नागरिकको
संरक्षण र संवर्द्धनमा राज्यले चाल्नुपर्ने थप कदमहरू के के हुन सक्छन्?
राज्यले ज्येष्ठ नागरिकका लागि विशेष स्वास्थ्य बिमा र निःशुल्क उपचारको दायरा
बढाउनु पर्छ । उनीहरूका लागि दिवा सेवा केन्द्र वा मनोरञ्जन स्थलहरूको स्थापना
गर्नुपर्छ। ज्येष्ठ नागरिकका ज्ञान र सीपलाई उत्पादनमूलक कार्यमा लगाउने विशेष
कार्यक्रम ल्याउनु पर्छ । उनीहरूमाथि हुने हिंसा वा अपहेलना रोक्न कडा कानुनी
संयन्त्र बनाउनु पर्छ ।
२७. "हाम्रो सानो
सहयोगले कसैको जीवनमा ठुलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ" व्याख्या गर्नुहोस् ।
असहाय वा अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई हामीले गर्ने सानो सहयोग वा सम्मानले
उनीहरूमा बाँच्ने नयाँ ऊर्जा र आत्मविश्वास जगाउन सक्छ। उनीहरूलाई दिइने सानो
अवसरले उनीहरूको आर्थिक अवस्था सुधारिन सक्छ । हाम्रो एउटा मीठो बोली र सकारात्मक
व्यवहारले उनीहरूले आफूलाई समाजको सम्मानित सदस्य महसुस गर्न सक्छन् । त्यसैले
सामाजिक दायित्व पूरा गर्दा कसैको जीवन नै बदल्न सकिन्छ ।
२८. ज्येष्ठ नागरिक र नयाँ
पुस्ता बीचको समन्वय किन आवश्यक छ?
नयाँ पुस्तासँग आधुनिक प्रविधि र ऊर्जा हुन्छ भने ज्येष्ठ नागरिकसँग धैर्यता र
अनुभव हुन्छ । यी दुवै पक्षको समन्वय भएमा समाजको सन्तुलित विकास सम्भव हुन्छ।
ज्येष्ठ नागरिकबाट नयाँ पुस्ताले संस्कार र इतिहास सिक्छन् भने नयाँ पुस्ताबाट
ज्येष्ठ नागरिकले आधुनिक परिवर्तनहरू बुझ्न सक्छन् । यो समन्वयले सामाजिक
सद्भावलाई सधैँ बलियो बनाउँछ ।
२९. सामाजिक सुरक्षाको हक
भनेको के हो?
सामाजिक सुरक्षाको हक भनेको विपन्न, असहाय, ज्येष्ठ नागरिक र अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई राज्यले प्रदान गर्ने विशेष
संरक्षण र आर्थिक सहयोग पाउने अधिकार हो । यो हकले नागरिकलाई अभाव र असुरक्षाबाट
बचाउँछ । नेपालको संविधानले यसलाई मौलिक हकका रूपमा ग्यारेन्टी गरेको छ । यसले
एउटा कल्याणकारी राज्यको अवधारणालाई मूर्त रूप दिन्छ ।
३०. ज्येष्ठ नागरिकलाई
"हामी सबैको कर्तव्य" किन भनिएको हो?
हामी सबै कुनै न कुनै दिन ज्येष्ठ नागरिक हुनेछौँ, त्यसैले उनीहरूको सम्मान गर्नु भनेको आफ्नै भविष्यको सम्मान गर्नु हो ।
उनीहरूले हाम्रो लागि गरेको लगानी र त्यागको ऋण चुकाउनु हाम्रो नैतिक जिम्मेवारी
हो । ज्येष्ठ नागरिकको सुस्वास्थ्य र सम्मानजनक जीवनका लागि व्यक्ति, परिवार, समाज र राज्य सबैको सामूहिक प्रयास आवश्यक हुने भएकाले यो सबैको कर्तव्य हो ।
Post a Comment
Thank you for your comment